Kritik për kritikën poetike dhe letrare „Rendi i vlerave në poezinë bashkëkohore shqipe“ të autorit Sinan Sadiku
Vepra latrare të autorit tashmë të mirënjohur, Sinan Sadiku, obligon kritiken shkencore që të merret me studimin e saj në mënyrën më të thellë të mundshme, pra në mënyrën më koncize, pra krejtësisht të stadeve akademike.
Nga Isa H. Dërmaku
Vet titulli „Rendi i vlerave në poezinë bashkëkohore shqipe“ në të cilën na tregon se sa shumë është shpirtëruar me to Autori.
Pikërisht për te, dhe në tërësi, është përqendruar katërcipërisht te poetët që i konsideron më të mirët në mesin e më të mirëve, dhe bazor në këtë krijimtari cilësore, që kriojon edhe rendin që Autori, në saje të analizave të veta, nxjerr në rendin e duhur të vlerave. Në këtë radhitje vlerash, është mëse i bindur se ja ka dalur mirë e mbarë ta bëjë vlerësimet e faktuar, pra reale, pikërisht si e kërkon „shoqëria e lirë demokratke, ku respektohen liria mendimit…“1 dhe gjitha liritë të tjera që dalin si rezultat i punës ti studjuese.
Vlerësme këto nga Autori, vinë edhe si kundërshti e fuqishme ndaj „vlerësimev të krijmtarisë letrare, që dikur bëheshin në bazë të kritereve ideologjike dhe interesave të njerëzve në pushtet“2
Në fakt, edhe nuk kanë si të tejkalohen vitet 70-80-ta, fjala gjithnjë është për Kosovë, kur „disa kritikë dhe historianë të letërsisë arritën rezultate të mira, e zunë hapin me kohën dhe bënë vlerësimin e poezisë duke u mbështetur në kritere estetike“3, duke specifikuar emrat si Dr. Ibrahim Rugova, Rexhep Qosja dhe jo vetëm, të cilët, gjithnjë sipas Autorit, krijuan një „rend të vlerave“,cilësisht në nivelin e duhur.
Nga kjo radhitje në sistemin e vlerave, zbërthehet me përpikëri interpretimi i vlerave të Rugovës, bazuar në „Strategjia e kuptimit“, „Refuzimi estetik“, „Lulet në ballkon“, libra këto që, në atë lartësinë e radhitjes së vlerave, recenzohet fuqishëm në „artikulimin tipologjik“, për faktin e aspektit afirmativ që i ka dhënë Rugova poezisë dhe dhe letërsisë në tërësisinë e saj.
Vlerësim ky që nuk ndalet vetëm në retorikë, por në saje të vlerave kritike të tij, argumenton se nuk shkojnë më tej se ndonjë „Libër të dobët“, „Libër të zakonshëm“, „Libër interesant“, „Libër të mirë“ dhe „Libër të mirë me ndikim“4
Nga, gjithësejt „217 libra me poezi, me 91 autor, Rugova vlerëson vetëm 6 libra të mirë, interesant 45 libra, 9 libra të mirë dhe me ndikim, 131 libra të zakonshëm, 15 libra të dobët, 11 libra të parëndësishëm“5,
Natyrisht, syri i kritikës shkencore që ka bërë Rugova, nuk i dalin shumë libra që duhet zën ndonjë vend në sistemin e vlerave të larta, sepse nuk janë si „Thikë Harrimi“…
Vlera e pozive, në atë „kurorën“ e „Artikulimi tipologjik“, si poezi afirmative, subjektive, objektive“, janë ato që cakton stadet e renditjet të vlerave të poezive“ dhe me te edhe të poetve…, me ato poezitë subjektive, objektive.“17
Natyrisht, kritika përpiqet të jetësoj „krijimtari të historive shpirtërore të qenies tonë“ 7, qenie kjo që shumë herë erdhi buzë shfarosjes bilogjike nga pushtuesit gjenocidbërës si Perandoria Otomane, Serbia vrastare, që në fakt ishte edhe Jugosllavi e zgjëruar dhe krejtësisht barbare, pra kriminale.
Autori, citon Rugovën, kur është fjala për „Strategjinë e kuptimit“, që kryesisht spikaten individualitet poetike, të cilët në një apo formë tjetër, vëjnë atë bazën e sistemit të vlerave, mbi të cilat pastaj rriten deri aty, që ne do i quajm konkurencë vlerash me poezinë bashkëkohore dhe ate jo vetëm evropjane.
Ilustrimet e aty-këtueshme, nuk do të thotë se janë përmbledhur të gjitha vlerat poetike deri në pikën e absolutes, për faktin se sitemit të vlerave dikur nuk ju ka dhënë asë hapësira e as mundësitë e duhura, sepse një pjesë e krijuesve ishin në kundërshtim të ashpër me klasën pro serbojugosllave, kundërshti kjo që është ndëshkuar barbarisht… nga klasa e kuqe serboruse, ndëshkime këto që janë karakterizuar me linçime, degradime, shpifje kundër tyre, montime të proceseve gjyqësore, burgosje, dënime drakonike, dhe deri te eliminimet fizike me tortura, helmime dhe metoda tjera që kanë ditur t’i bëjnë okuptarët serb përmes OZN-es, UDB-es, KOS-it dhe të gjitha sherbimet tjera sekrete të pushtuesit.
Dhe, këto shërbime sekrete, Rugova, Qosja, Esat Mekuli, Adem Demaçi dhe jo vetëm, i kanë kundërshtuar përmes shkrimeve të tyre, disa janë thënë edhe në betejen e famshme në Beograd në duelin epik kundër Lidhjen e Shkrimtarëve të Serbisër me në krye kryekriminelin Dobrica Qosiqin dhe ata tjertë si ky.
Kur jemi te Ibrahim Rugova, asesi nuk ka mundësi të kalohet Antologjia „Lulet në ballkon“, titull ky i marun nga pezitë e mikut të vet, Sabri Hamiti, që përmbledh 147 poezi, secila nga to zë një numër të koniderueshëm të faqeve të Antologjisë8 në fjalë.
Nuk bëhet fjalë për ndonjë rastësi të ta themi „harresës“ të poetëve të tjerë nga Rugova, përkundrazi, ai studjon me shumë vëmendje të përqendruar gati të gjithë poetët dhe, ai përgjedh ato poezi të poetëve të ndryshëm që mendonte se kanë vlera për sistemin e vlerave potike në stadin jo vetëm nacional.
I tillë është edhe kur Rugova kompleton përzgjedhjen e poetve të Kosovës, duke i sistemuar në shkallët që tashmë janë shënuar edhe më parë.
Kështu na dalin vlerësimet edhe në librin „Refuzimi estetik“, për gjitha „opuset poetike“9, për poezitë e vlerave të veçanta në të cilat librat e Azem Shkrelit, „nuk i vlerëson me notn libër me ndikim mirë“9, ndërsa për librin „Nga bibla e heshtjes“, konsiderohet si libër kualitativ dhe „ndër librat më të mirë të poezisë shqipe“10, shënon me kujdes të veçantë këto vlerësime specifike, autori, Sinan Sadiku.
Rugova, as te „Një fyell ndër male“ dhe „Kënga Varrimit“, të Martin Camajt, nuk shkon as një hap më lart në vlerësim se sa „Libëra interesant…“; „Libër i mirë stabil…“11, në fakt shihet shumë qartë objektiviteti në vlerësim të tyre, dhe jo vetëm, nga këndi i objektivitetit të njeriut me integritet moral dhe „gatishmëri për sakrificë në dobi të artit“12 që ka „shije estetike“, pra fjala është për „…etikën profesionale dhe njerëzore…si dhe për guximion intelektual…“13 , shkruan me shumë të drejtë, Autori.
Nëse, ecim me analizë kritike, gjthësesi reale, pra koncize dhe krejtësisht akademike dhe shkencore, atëherë nuk kalohet dotë mëtej pa e vënë në vlerësim standard, vlerësimet që i ka bërë Agim Vinca, për poezinë përgjithësisht dhe ate bashkëkohoren shqiptare veçanarisht.
Natyrisht, për ta gjetur sa e si duhet atë stadin e vlerave për poezinë, na duhet libri i tij „Struktura e zhvillimit të peozive të sotme shqipe“ dhe, jo vetëm sepse nuk lihen dot jashtë kësaj mase as „Orët e poezisë“, as antologjia „Këngë e hapur“, as „Muza e mëmëdheut“13…, por gjitha këto dhe tjerat që nuk u shënuan, na bëjnë ta shohim dallimin esencila mes Ti dhe Rugovës, së pari se ky i fundit ndalet kryesisht me poetët e Kosovës, kurse Vinca, shkon edhe në Shqipëri, duke bërë përpjekej të etapizoj në aspektin kohorë poetët dhe vlerat e tyre krijuese, pra poezinë e përgjithëshme shqiptare, të cilat sipas aspektit kohor i emërton me „Poezia e patosit kolektiv“, pastaj etapa dytë me „Poezia e lirizmit kolektiv,… lirik,…subjektiv, …e simbolit kontekstual14,… poezia moderne apo avangarde“15 , në gjitha këto, janë realizuar studime të thella, anise herërë-herë duket se është bërë kapërcime…, por ajo që kam vërejtur si studjues kritik, nuk gjeta te këto studime apati, thënë më mirë, nuk gjeta mungesë dëshire, mungesë pasioni, apo pandjeshmëri si dhe indiferncë ndaj as edhe një poeti për të cilët merren me vlerësime, kurse për ata që nuk janë përmbledhur në këto vlerësime, nuk hasa në ndonjë arsyetim, që do të kishte në esencë bindjen logjike, me gjithate nuk mbyllet rrugët për askend që në një të ardhme të afërt apo të largtë, të kemi gjykime të reja, apo konkluzione të tjera përfundimtare në vlerësime shumë të sakta, saktësi të modelit që faktikisht gjendet te „Rendi vlerave në peozinë bashkëkohore shqipe“, të autorit të përkushtuar dhe shumë të zellshëm, Sinan Sadiku.
Te kritika shkencore poetike dhe akademike në përgjithësi, në asnjë çast nuk është e preferuesshme që kritikët të mbajnë qëndrim asnjanës, sepse profesionalisht janë të thirrur të krijojnë dhe ta rrisin e fuqizojnë besnikërinë ndaj artit krijues, ani se edhe ky qëndrimi asnjanës nuk është i ndaluar për askend, por kur kemi këso studimesh është në dobi të artit të thuhet ajo që mendohet për vepra arti, si u thanë edhe më lart e do vazhdohet me kritikat të tjera të sinqerta.
Aftësia e të vepruarit shkencor në kritikën letrare, nuk matet me fyreje, me përbuzje, urrejtje, me injorim…, por matet me aftësitë e kritikut që lexuesit, por dhe vetë krijuesve, t’ju mundëson që gjërat që i lexejnë dhe ato që i ndërtojen me fuqinë e mendjes, të jenë racionale, të qarta, pra të kuptueshme sa e si duhet, në mos nga të gjithë, së pakut nga shumica.
Spjegimet që solla deri më tani, janë si ta themi, për frytin e kulturës së artit kritik, por njëkohësisht edhe respektin, dashurinë për diturinë përgjithësisht, të kritikës veçanarisht, që na dalin këto nga gjitha antologjitë e mençurisë shkencore.
Në apketin tipologjik16, emertime këto me „Poezia e patosit kolektiv“; etapa e dytë (në Shqipëri), të cilat, Vinca, i quan „Poezi e realizimit lirik“, kurse ato të Kosovës, të së njëjtës kohë i quan „Poezi e lirizimit subjektiv“ dhe „Poezia e simbolit kontekstual“, apo metoda e realizmit socialits…16
Natyrisht, këso trajtime nuk e tejkalojnë atë trekëndshin „magjik“ në artin poetik, bile jo të gjitha arrinë në stad „Triumvirati* poetik“, për faktin se nuk ecin kah avangarda e bashkëkohosisë, për faktin se vlerësimi na e thot te poezitë e lirizmit subjektiv, ku nuk ka as një mënyrë të mos dominoj „Intonimi* lirik-intim“ ku entuziazmi sikur vrapon në tërheqje të vazhduershme.
Nuk ka si të jetë ndryshe te poezitë e lirizmit, veçnas, te ai subjektiv, për faktin se aty në të shumtën e rasteve sikur ka shumë më shumë se rëndom atë „ndjenjën sesa shprehjen“17, ku sikur secili mund t’i sheh „Rimat e shqetësueme“18, deri te kalimi te poetika e një lloj lirizmi reflektiv, ndoshta edhe ato të simbolikës kontekstuale me ato kuptimet e plota sikurse ndodhitë në rrethanat që përcaktojnë shumë çka, bile edhe poezinë, pa i harruar përkufizimet. Po, metaforizmi dhe simbolizmi i gjuhës poetike, që mbështesin sa vlerën aq efektin e vargjeve, po tejkaluar „parimin e eliptizmit“*, deri te do „Mallkime të fjetura“, që si zakonisht i mbështesin në „Mëkatet e Adamit“, mbështeje kjo vetëm si „Strukturë e zhvillimit të poezisë“, së cilës nuk i ndahet Vinca as në kritikë, bile edhe atëherë kur sheshazi duket ajo „prirja epigoniste“*
Gjitha këto, nuk po them se i thumbon, por po them se i ka hetuar mirë që heret edhe Teki Dervishi, i cili shkruan për natyrat e „neurozave të novatorizmit“19, si „Natyrë krijuesi të shqetësuar e eruptiv“, por që disponojn talent krijues.
Në shiqim të parë, shumë terma që përdoren nga Vinca dhe jo vetëm, duket sikur është në një farë avancimi* në lojë me abstrakten*, dhe sido qoftë, në fund të kësaj vjen konstatimi, nga askush tjetër pos nga vet Teki Dervisho me punën e „Shtëpisë së sëmurë“, libër që më shumë vlerësohet si një eksperiment, plotësisht i dështuar.
Përderisa Rugova, Hamitin vlerëson lartë, Vinca ecën në të kundërtë e tij, „duke e quajtur Sabriu Hamitin, si një poet ambicioz dhe vetëm një eksperimentues…“20
Gjithësesi, te prirja për nihilizëm* të cilën si zakonisht përdoreshin dhe përdoren për të „hudhë poshtë gjithçka“, me qëllim të prerë që të niset dhe vazhdohet me „vlerësim të ri të vlerave“,21 pra edhe poetike dhe jo vetëm, kjo me arsyen se koha po e kërkojka një ta themi „stil modernist“22 në krijimtarinë letrare, veçanarisht në poezi. Sherri në këso nihilizmash duket se nuk ndalet vetëm këtu, qëllimin final e ka te mohimi absolut dhe përfundimtar të krijimtarisë tradicionale, ashtu edhe kundër hyjnizimit të gjithçkaje që është jashtë rrethit të tyre të ngushtë.
Gjithë njohja e tyre, kornizohet te do farë naminalizmash të përvetshëm, për t’i avancuar ata apo ato si do „njohës që ecin jo vetëm përmes ndijimit“23 në koncepte, po nga konceptet te faktet, që nihilistët i quajnë sende. Gjithësesi, mbi këso bazash, kritika si pasojë ka mohimin e dhe të atyre vlerave që në fakt sjellin dëme të pariparueshme në artin e poetikës krijuese dhe jo vetëm. Përkrahësit më të zellshëm të kësaj forme kritike kishin dhe kanë ata e ato që nuk po ja dalin t’i tejkalojnë ngjyrat, ta themi, politike, që mos ta them ideologjike.
Autori, Sinan Sadiku në „Rendi i vlerave në poezinë bashkëkohore shqipe“, në thelb, synon që pa alternativë krijimtaria poetike dhe jo vetëm si dhe kritika shkencore të dalin nga rrethet vicioze të ideologjisë, sepse ato i ka demantuar realiteti kohor si diçka fatale, sepse predikimi tyre ishte dhe mbeti vetëm përgjithësimi abstrakt, që si zakonisht përhapin psikozën frikës, por edhe të përbuzjes dhe jo vetëm.
Sinan Sadiku, me rendin e vlerave, përpiqet që parimisht te njerëzit e artit krijues t’i lënë zënkat me punën e ngjyrave, dhe ti rreken seriozisht punës për një bashkpunim të sinqertë e të vërtetë që formëson në përmbajtje lidhjen për të arritur te jetësimi i vlerave të vërteta krijuese.
Këso rregullash jetike pra bazike të sjelljes me zell krijues, janë ato që ju këndon himne autori i „Rendit të vlerave në poezinë bashkëkoher shqipe“.
Me te, sikur apelon që mos të shkohet as në kritikë dhe në asgjë me atë farë prirjen për të krijuar vetëm poezi tingëllore „gjegjësisht tendenca e vokabularizimit të poezisë“, citon autori Agim Vincën te „Struktura e zhvillimit të poezisë“, ku duket qartë se „fetishizohet sidomos ana tingëllore e fjalës, e cila nuk vihet në funksion të idesë e të përmbajtjes“, „Mirëpo, …, poezia e tij mbetët e errët, konfuze dhe hermetike. Hermetizëm ky që është, si pasojë e parimeve hermetike, ndikime të pasimuluara…“24
Në anën tjetër, Rugova jo vetëm që e shikon, por edhe e simpatizon dhe e vlerëson lartë krijimtarinë poetike të kohës, pra aty ku Vinca, ka dyshime, kritika negative, vërejtje, dhe fare nuk është i bindur se poetët e tillë me poezitë e tyre nuk paraqesin vlera. Këtu fjala është për një kritikë të ashpër, në njërën anë: Rugova lavdëron, Vinca nuk i vlerëson as miqtë e Rugovës e ti si puna, Sabri Hamitin dhe jo vetëm.25
Autori, Sinan Sadiku, bën mirë që shënon këso „dulesh“, sepse kjo në fakt është kritikë, dhe pa kritikë të fuqishme dhe dinitoze nuk ngriten dot vlerat krijuese.
Te pezitë realiste dhe novatore, duket se është vazhdimësi e poezive të stilit lirik në Shqipëri. Disa prej të cilave, gjithnjë sipa Vinces, kanë bukur shumë të meta të theksuara, si që janë: „skemtaizimi, moralizimi i tepruar, folklorizimi, deklarativizmi, mungesa e mendimit filozofik dhe sintezës figurative, imitimi dhe konceptet e ngushta…, të gjitha me qëllim që ta luftojnë peozinë moderniste“26, gjitha këto nxirren nga „Orët e Poezisë“, libër ky, veçanarisht „Struktura e zhvillimit të peozisë…“, që ka karakter monografik.
Nuk mbeten anash as poetët e daluar nga dhuna e pushtuesit, të cilën e quan „Këngë e hapur“, të poetve të mbyllur nepër birucat famkeqe serbe, do t’i quaja unë, ku krijimtari e tyre ka qenë shumë pak apo aspak e njohur.
Me te, vihet në spikamë ajo e „vërteta relative“, e cila dallon prej së vërtetës absolute, sepse aty janë dilemat…, me „kështu apo ashtu“, dilema që i ka imponuar robëria dhe i ka pranuar si të tilla mentaliteti i robit. Të vërtetat objektive, që janë ato shkencoret, nuk i lejuan dot as edhe një dilemë, pa qoftë ajo edhe e imponuar nga forca e okuptaorit dhe sejmenve të saj.
Parimësia jetike, pra edhe ajo ligjorja, gjithmonë aty, vlera mbetet vlerë, bile vlerë e vërtetë të përmasave të absolutes. Sikurse edhe liria, që në aspektin e filozofisë së jetës, ishte dhe mbeti mundësi, liria „qëndron vetëm në mundësi veprimi, jo dhe jo në mendime utopike…“*
Nisur „Nga bibla heshtjes“ e deri te „Pelegrin i vonuar“, dhe jo vetëm, të njohurat te ajo Treshja ynë, po përsëyri syri te dhjetëshja e famshme nacionale. Këtu nuk ka të keqe asgjë, të synohet te më e mira, si pretendon Robertt Elise „Histori e letërsisë shqipe“, që ndalet te Treshja: Kadare-Agolli-Arapi.
Kurse, te Antologjia „Muza e mëmëdheut“, shkon më shumë se në 100 poetë, ma 100 poezi, dhe këtu, për ta cituar Qosjen që thot: „Kemi aq shumë vjersha patriotike, midis të cilave vetëm një numër, vërtetë i vogël meritojnë të quhen antologjike“27
Te dallimet e kritikës, me theks te Rugova dhe Vinca, është i dukshëm për secilin që nuk i mbyllë syt qëllimisht.
Te, Rugova, kur kritikon, shoqërohet, analizohet, tipizohet, krahasohet, vlerësohet vetëm poezia shqipe e shkruar në Kosovë dhe viset e banuara me shqiptarë, të cilët vuanin robërinë e okuptaorit serb.
Te Vinca, shoqërohet, edhe poezia në Shqipëri, duke u marë edhe me poezinë arbëreshe.
Dallimei që duket nga qielli, mes tyre ështe kur vlerësohet Din Memeti, të cilin Vinca e radhitë të parin nga poetët e Kosovës, por, Rugova nuk shkon mëtej se një „vlerësim se libri ti është i mirë për kohën“.28
Dallimet vazhdojnë edhe për poetët tjerë, me çka thellohet anatgonizmi i kritikës së tyre për poetët shqiptar, veçanarisht kur Rugova vlerëson mikun e ti, Sabri Hamitin, kurse Vinca, nuk e vlerëson ate me nota të larta.
Fokusimi* i kritikës së tyre, nuk ka ekuilibër* te të njejtit krijues shqiptar, dallimi është tepër madh, herë-herë duket edhe i ashpër, për mos me thënë të papajtueshëm. Për mëtej, Sinan Sadiku, ahutor i „Rendit të vlerave në poezinë bashkëkohore shqipe“, vazhdon të na japi edhe vlerëimet që na vinë nga vet Sabri Hamiti, duke pasur parasysh, ndarjen që ai bën lidhur me „Shkollat letrare, që i përkasin letërsisë bashkëkohore shqipe, si: Shkolla socrealiste*, shkolla disidente* dhe shkolla moderne (Kosovë)“ 29
E para, ideologjia majtë „zyrtarizuar si metodë socrealiste… Letërsia si art i aplikuar për nevoja ideologjike“, shkollë kjo që i përfshinë të gjithë, që nga Kadare deri te Agolli dhe jo vetëm.
E dyta, disidentja, që sipas ti, „kjo nuk është shkollë letrare e shpallur, por e rindërtuar aposteriore“*, në të cilën përfshinë nga Trebeshina deri te Zorba dhe jo vetëm.
E treta, modernja (Kosovë), kryesisht shkrimtarë nga Kosova, shkollë kjo që „përpiqet të sintetizoj* përvojat e mëparme letrare, në të cilën janë prej Martin Camaj deri te Ali Podrimja“, dhe jo vetëm.
Gjithë, këta i quan me emërtime të ndryshme, si: „lirik ambiental“, „poezi nis idilën e katundit“, „poet në fillim e në fund“, „me fantazi të pakufi“, deri në „më të mirët“31
Kritikët nga Kosova dhe Shqipëria, nuk dallojn aq, kur është fjala në vlerësimit e krijuesve shqiptarë në këto Dy Republika Shqiptare, secila nga këndi vet, konsideron se ata janë më të mirë se këta, dhe këta më të mirë se sa ata.
Por, sipa Sinan Sadikut, Albanologu në zë i letërsisë shqipe, nuk mendon as si ata e as si këta, por jep mendimin shkencor, që rezulton nga studimet që ka bërë në letërisnë shqipe dhe, veç tjerash, në librin e ti „Histori e letërsisë shqiptar“, shkruan: „Letërsia e sotme e Kosovës është po aq dinamike sa edhe ajo e Shqipërisë, kurse për sa i përket larmisë dhe forcës shprehëse të poezisë së saj, shpesh ia kalon edhe tokës amë…, por vetëm pak më poshtë vjen konstatimi: Edhe pse niveli i përgaditjes së prozatorëve në Kosovë ende nuk e ka arritur atë të Tiranës“.*
Faktikisht, kjo nga kritika e vëmendshme lexohet si: të njejtë. Po, se, njena në Poezi, tjetra në Proz, që i bjen Një dhe të Njejtit.
Këto „fakte i pranon më vonë edhe vet, Sabri Hamit.“30
Natyrisht, që „Vlerësimet e poezisë bashkëkohore shqipe në Antologjinë e Ali Aliut dhe Bashkim Kuçukut“3, bëjnë analiza studimore, në mynërë profesionale, dhe si zakonisht, aty edhe krahasimet, që jep „rendi i vlerave“, në „të cilat besojnë edhe këta studjues“, si edhe ata të më parmit, që në atologji shumë më shumë preferohen me vlerësime, ose me rendin e vlerave, me një ndikim të theksuar nga ata që tashmë i kemi analizuar.
Po, ashtu si shihet edhe te Ali Podrimja, te kritika letrare, veçmas theksohet në „Libri që nuk mbyllet“, përzgjedhje këto që nuk i mbyllin të gjitha dritaret, pra edhe në këtë rast te „përzgjedhja dritaren e lënë të hapur, për faktin se ka parasysh atë, si thot vet Podrimja „E frikshme dhe e bukur-Sprovë për një antologji“32,33, tjetër veç asaj që meret me poezitë e 17 poetëve nga gjithë hapësira shqiptare. Realisht, kjo edhe realizohet praktikisht me „I kujt je, atdhe-Sprovë për një antologji 2“, me gjitha ato 190 poezi, në të cilat kritika nga këndi ti, i nxjer ato si „Efrikshme dhe e bukur“.
Natyrisht, e mira kësaj kritike që vinte edhe nga Ali Podrimja, shihet qartë se ai e përcjellte me shumë kujdes krijimtarinë poetike dhe jo vetëm, me çka ka lënë „Një gur i çmuar-Sprovë antologjie për Kosovën“, me poezitë e 69 poetëve, vlerësime këto që mbeten ekuivalecë e atyre të kolegëve të tij.
Secila kohë, në fakt është kohë për kulturë, natyrisht edhe për krijuesin dhe kritikun, Ismail Syla, në veprën „Mbi poezinë e viteve tetëdhjetë në Kosovë“, pastaj shkruan „Mbi hermetizmin dhe estetizmin“, që bën të studjon vijën letrare që është shembull i„hermetizmit negativ, e përpjekjes për etatizëm* me premisa* minimale…, dhe deri te kaosi metaforik…“, poezitë e Shkrelit, Mehmetit, Podrimjes dhe jo vetëm i sheh „si instrument i politikës ditore…, deri te sharlatanizmi estetik“35
Në saje të gjithë këtyre që analizova deri më tani, më duhet ta themi se, sipas disa „sondazheve“, të krijuesve dhe atyre që pretendojnë të jenë kritik, në fakt përpiqen të përfaqësojnë pafundësisht „opinionet“ poetike… duke parashikuar një të ardhme vlerësuse paksa më ndryshe se ata që edhe ashtu janë më ndryshe jo vetëm në vlerësime po edhe në artin poetik dhe jo vetëm.
Natyrisht, ky proces nuk shkon më shumë se një „proces të njohjes“, që mbi këso bazash më pas krijohet ajo anëshmëria apo paanëshmëria kritike për t’i dhënë vendin e duhur, jo ashty si synojnë ca kritik, por vetëm ashtu si e meriton krijmtaria e secilit krijues.
Sqarova këto, me qëllim që ta detaizojmë mëtej se, secili krijues pra edhe kritikët, në pretekstet e tyre dallojnë, disa nga shkaqt të cilat i lidhin me ndryshimet në kohë, ca të tjera kushtëzojn me do far pasojash reale apo imagjinare.
Pikënisjet e tyre, apo pikë fillimet, duken sheshazi se janë mendimet e tyre vetanake, ndoshta të „kalkuluara“ edhe për ndonjë ta themi, interes të veçantë, kjo tregon se shumë krijues janë mbetur jashtë çdo vlerësimi apo jashtë secilës antologji poetike.
Vlerësimet të kësaj natyre vërehen edhe te „Toeria mbi supërpoetët e pesë dekadave të fundit“, me të cilëat konstatime nuk janë pajtuar shumë poet dhe kritik letrarë.
Në fakt, shkrimet për interesa politike, fjala është për në Dy Republikat Shqiptare, të kujtdoqofshin ato kritika, dëmtuan dhe dëmtojnë artin krijues jo vetëm poetik.
Matjet me tendenca, e deri te përshkrimet me ato të „lagjes së sharlatanëve estetik…, dhe një mbyllje hermetike“.
Nuk mbetet pas as puna „art për artin“, të cilin nuk ngurohet të quhet edhe „Bombastike!…“36
Të vet deklaruarit, apo të emruarit si të tillë nga kritika, me rrymat „Realizmi dhe natyrealizmi, Neoromantizmi, Realizmi socialist, Paraanazizmi dhe poezia absolute, Autentikët, deri te „Majat lirike e postmodernes.“37
Të gjita këto marë veç e veç, apo marrë së bashku, janë veprimtari krijuese të vlerave kulturore të stadeve të ndryshme që i njeh arti modern.
Po, sepse çdo lloje të krijimtarisë së vlerave në artin e të shkruarit dhe jo vetëm, janë vlerë kulturash njerëzore, si të tilla merren edhe si rezultat i aftësive të njerëzëve për të ngritur vlera kulturore sa kombëtare aq njerëzore.
Secili, në kohën e sotit, e din ose së paku duhet ta din se, krijimi i vlerave të artit, nuk janë dhunti e as dhuratë e dikujt nga qielli, që fetë po quajn zot, por janë dhuratë e mendjeve të ndrituara të njerëzve të kombit shqiptar dhe jo vetëm.
Prandaj, ne si studjues kritik, këtu dhe gjetiu, duhet të jemi shumë konciz* apo krejtësisht i qartë, bazuar në kriteret* që na i mëson shkenca e së vërtetës. Kurse kriteri i saj, nuk ka si mos të jetë praktika, e cila ja delë mbarë të bëj krahasimet me realitetin e përditshëm që në fakt pasqyron vlerat për të cilat tashmë po flasim e shkruajm.
Të jesh kritik i vërtetë e vlerave të arti, natyrisht kjo automatikisht do të thotë që duhet thuhet tepër qartë qëndrimi dhe vlerësimi që bëni.
Qëndrimet indiferente të kritikës, për të vlerësuar krijimtarinë letrare përgjithësisht, është shumë e dëmshme, sepse heshtja kritikës lejon të krijohet kiç.*
Për të mos rënë nën thundrat e pamshirshme të kiçit, kritika e aftë dhe përgjegjëshme duhet së pari të jetë kritik i vërtetë duke bazuar në kriteret shkencore dhe, aty për aty, para se të jepish kritik për tjertë, duhet të jemi autokritk për veten tonë, sepse vetëm kështu kritika konsiderohet kompetente për vlerësimet që ka bër, bën e që do të bëj.
Nytyrisht, asnjëherë, kritikët shkencorë nuk duhet ta përqafin konformizmin.*
Kritika shkencore, parasëgjithash e mbi të gjitha, don aftësi krijuese dhe vlerësuese, vlerësim të drejtë, pra parimor e të sinqertë. Të tillët duhet të kenë vizion* të qartë, për faktin se kjo është veprimtari së cilës i dalin përpara sfidë* pas sfide.
Të gjitha antologjitë, ngritën nga autor të ndryshëm, janë me shumë pak dallime në aspektin e cilësive.
I kësaj natyre është edhe „Antalogjia e poezisë moderne shqipe“, të Ferdinand Lahollit; Vlerësimet e Albanologut Robert Elise, me „Historinë e Letërsisë shqipe“, me një përjashtim, se përpiqet të jetë i paanshëm.; Po ashtu edhe te „Letërsia e Kosovës 1953-200“, të Nysret Krasniqit, i cili në fakt jep njohuri të shumta dhe të thella në apektin studjues, duke kundërshtuar artin e përshtatjs, që sipas ti kjo si dhe, letërsia e „ndërmjetëzave apo përngjasimit“38 zën vend edhe te emrat e njohur të artit poetik në Kosovë dhe jo vetëm.
Frikën e të huajsimit (Cufa), po thuaj se nuk meret shumë si çështje që paraqet rrezik.
Kështu, së paku nuk e gjejmë frikën te „Simboli dhe rivalët“, pasteaj te „Zemra e qiellit“39 te vlerësimet e Basri Çapriqit.
Mesa analizova detajet e deri tanishme, në studimet krahasuese të të gjitha antologjive dhe të kritikës, më doli fakti se këtu qëndron një problem që duhet theksuar, me qëllim që autoret të tjerë të mos e përsërisin në të ardhmën.
Problemi, ta themi themelor, i kritikës dhe jo vetëm, natyrisht qëndron te mungesa e sqarimeve sa e si duhet për të gjithë poetët që përfshihen si të vlerësuar për t’u realizuar antologjitë e shumta (nuk po flasi për poetet shqiptare, sepse këtu si gjithnjë dhe gati te shumica, është bërë lëshim i konsiderueshëm, për faktin se ka shumë poete të shkëlqyera, por që nuk kanë zënë vendin meritor në atologjitë e kolegëve të tyre, apo janë cekur tepër pak emra dhe ate kalimthi) e veçanarisht për poetët që nuk janë përfshirë, vlerat e të cilëve herë-herë na dalin shumë më të larta në cilësi se sa shumë prej atyre që janë përfshire në antologji, bile edhe ka mundësi jo vetëm të krahasohen me ta, por edhe ka raste që tejklojnë vetë përpiluesit e antologjive poetike.
Formaliteteve nuk duhet t’ju kushtohet më shumë rëndësi sesa përmbajtjeve pra vlerave të mirëfillta të poezive dhe jo vetëm. Sepse ecja nepër formalitete sikur i zbehë edhe vetë antologjitë, që në fakt do të duhej të jenë ato që përfaqësojnë vlera të njëmendëta si që përfaqëson në stat të lartë cilësish „Rendi i vlerave në poezinë bashkëkohore shqipe“, të autorit brilant, Sinan Sadiku.
Betejat me antologji poetike, që në dukje është herë-herë vrap për nam, por ndoshta aty këtu edhe ndonjë „betejë“ ideologjike…, që për fatin tonë të mirë akoma nuk janë shndërruar në „luftë“ të dëmshme, përkundrazi, këto „beteja“ janë të dobishme për t’i nxejerrur në dritë vlerat e vërteta të poezisë shqiptare dhe jo vetëm.
Gjithë trajtimi dhe kuptimi i krijimtarisë sonë poetike ishte dhe ka mbetur në natyrën e vlerave që edhe mund të krenohemi, përkundër të ca lëshimeve të shpresojmë të paqëllimta, pra kryesisht janë në standardet që bazohen në shkencën bashkëkohore.
Te poetët e përzgjedhur, përpiluesit e antologjive, pranojnë hapur se nepër këso antologji, natyrisht jo vetëm, „Zemra e Qiellit“, tregohet si është realiteti, e realiteti na thotë se „kanë vepruar në përputhje me njohurit dhe shijet e veta…“40dhe, përsëri „mbetet dilema, përsëri mbetet vend për vërejtje…, sepse „tri çështjet kryesore, me të cilat ballafaqohen hartuesit e antologjive, janë: përzgjedhja e poetëve, poezitë e të cilëve përfshihen në antologji, numri i poezive…“41, dhe, „i lexova dhe i rilexova poezitë (të 70) poetëve për të cilët kisha mdyshje nëse e meritojnë të përfaqësohen në një antologji të poezisë shqipe…,…, ka vështirësi dhe dilemat, me të cilat janë ballafaquar përpiluesit: sepse, është punë e vështirë sepse ke markun që të mbesin jashtë poetë…, pastaj brëngat, se mos është lëshuar ndonjë gabim“42,43
Nuk ka krahasim që nuk çalon, veçanarisht kur bëhen krahasimet mes antologjive të shumta, edhe pse shumica tyre kanë bërë një radhitje ta themi të mirë, vlerat aty dikund, por ka hapësirë që ato të ecin me kohën, pra të shkojnë ka shumëmira e pse jo dhe te e shkëlqyeshmja. Megjithate, ka rëndësi që mos të mbesin në të mjaftueshmën, e larg sajë në të dobten.
Krahasimet, natyrisht, nxjerrin në dritë shumë „ngjashmëri, por edhe shumë dallime në vlerësimin e krijimtarisë poetike të poetëve, der te ata të përshtajes…, përngjasimit, të ndërmjetëzave…, dhe autorët e refuzimit…“44
Patjetër, në këso rastesh dhe jo vetëm, na duhet ta thirrim në ndihmë diturinë, sepse vetëm ajo është kompetente të na obligon që „të punojmë me kohë, me mend dhe me vend, duke i studjuar gjërat thellë dhe deri në detaje, pra krejtësisht me maturi mendore racionale, pra shkencore“45, vetëm kështu kritika, vlerësimet nepër antologjitë dhe jo vetëm, na dalinë sa e si duhet të kompletuara si studime shkencore, kjo tërësi e njohurive nuk do t’i lejonte veti që të e nepërkëmbë dinjitetin e asnjë krijuesi në krijimtaritë e tyre, aq më pak të nepërkëmbet ndokush nga ta me qëllima të liga. Po ashtu, nuk do të lejonin veti që të ngrisin si „vlerë“ as edhe një kiç të vetëm.
Jo, si thonte Sartri: „Arsyeja është e thjeshtë“46, prandaj kujdesi mbi të gjitha edhe për faktin se, si shkruante Petëfi: „Kalemi sikurse bajoneta shpon“47
Te „Poezia-përcjellëse e idealeve të lirisë dhe humanizmit-kulti i poezisë“48 , vë në shënjestër, me të drejtë, shërbësit e okupatarit vrastar, pra gjenocidbërës kundër shqiptarëve, si që ishte Jogosllavia, e cila në fakt ishte vetëm Serbi e zgjëruar dhe krejtësisht kriminale, pra antishqiptare.
Soji i tillë, që me tërë kapacitetin e tyre dhe qëllim të lig, ishin të angazhuar të e zhbëjnë deri në asimilim total qenien shqiptare, për ta krijuar një komb të cilin me krenari e quanin komb Jugosllav, të cilës krijes thonin sepse edhe i takonin, bile me mburrje e quanin veten jugosllav, që në fakt „në esencë ishte një variant i maskuar i serbizimit, një projekt i përpunuar deri në hollësi, që do të realizohej në disa forma, ndër të cilat kryesorja ishte asimilimi kulturor“ 49 dhe jo vetëm.
Dihet botërisht, se „është bukur i madhë numri i poetëve shqiptarë që shkruanin poezi për Titon, (dhe për të tjerët si ky kriminel vrasës i shqiptarëve dhe ate në stadet e të gjitha llojeve të gjenocidit, me qëllim final ta zhdukë nga faqja dheut ekzistencën shqiptare. Ihd.) disa nga këta poetë edhe e kanë fituar licencën e të qenurit poet me poezitë që i kanë kushtuar këti vrasësi“50
Këti mjerimi, i doli përpara rezistenca nacionale që mbi të gjitha donte lirinë. Po ashtu, ishte dhe mbeti ajo „fryma kombëtare e poezisë“, thjesht thënë „të ndodhur në kushte dhe në rrethanat e atëhershme konkrete“, të robërisë klasike, „e kanë shfrytëzuar atë pak mundësi… për të mirën e popullit“ 51, thjesht „poezia i qante hallet e lexuesit, i kuptonte brengat, shqtësimet, frikën…, i kuptonte dëshirat, shpresat dhe ëndërrat e tij…, …, për veprimtari në dobi të kombit dhe atdheut.“52
Ata që krijonin mite nga Tito, kishin synime absolutisht të liga ndaj kombit shqiptar, në fakt, si që thotë autori, Sinan Sadiku: Të tillët sot, pra „tani (me fytyrë të përbaltur) pa fije turpi me krenari shesin pallavra për patriotizem! Dhe ato pallavra u shiten, çdokund dhe çdokund i kanë dyert e hapura! Mjerim!
Kjo është kohë e hipokrizisë dhe hipokritëve!“53
Dhe, me përkushtim e dinjitet njeriu e krijuesi, Sinan Sadiku, autor, vazhdon: „Poezia, të rinjtë i ka brumosur me idealet e humanizmit dhe të lirisë“54, deri te konstatimi se „Gati të gjithë të burgosurit politikë në Kosovë kanë qenë dhe janë lexues të pasionuar të letërsisë dhe të poezisë si art letrar. Një pjesë e mirë e tyre kanë shkruar e shkruajnë poezinë…“55
Autori, si studjues i kujdeshëm ka vërejtur shumë mirë se radhitja në rendin e vlerave në poezinë moderne shqipe ka bërë ndryshime cilësore dhe ate, në dy Republikat Shqiptare dhe gjithandej ku jetojnë e veprojnë shqiptarët, me të cilët, në të shumtën e rasteve është marrë me studimn e tyre edhe kritika letrare shqiptare dhe jo vetëm.
Vlerave në poezi dhe jo vetëm, dhe aty shpërblimet që vinë aty-këtu dhe gjithandej, sipas autorit shkohet me devalvime nga inatet personale, por edhe „me stërkeqje, me anime, lidhje familjare, lidhje shoqërore, interesave, e cila bën që gjithëçka në këtë drejtim të stërkeqet“56 si mos më keq.
Autori, Sinan Sadiku, nuk ka ngurruar të shënoj edhe për ata që ishin dhe janë „kundërshtues të rendit të vlerave, të përcaktuar nga elita akademike, …, të cilët me gjasë i akuzon si „veprues pas formës por edhe për terrorin e figurës.., për realizëm socialist dhe për ideoligjizim të artit“57, andaj shpëtimin e poezisë e kërkon dhe e gjenë te momenti kur „poezia të ndaloj të merret me vetveten, dhe kjo do të ishte kështu sikurse të merreshin me kritika letrare edhe më Ibrahim Rugovam“57, vlerësime që binin ndesh me elitën akademike të kohës, dhe jo vetëm, pra ata që e njohin se çka është në fakt arti poetik, letrar, shkencor, thjesht: që e njohin se çka është kritika.
Asgjë, në fakt, nuk duhet të refuzohet e as të pranohet apriori, se po ndodhi kjo, si shënohet në rendin e vlerave „rrëshqitet në një lloj sharlatanizmi estetik.“58 Nga gjithë kjo, autorit Sinan Sadiku, i falenderohemi që na ka dhënë një libër me aq vlera arti, në të cilën jam Recenzent, dhe i urojmë shëndetin e mirë, që të na dhuron edhe shumë e shumë libra të tilla me vlera kapitale!
Si përfundim, citojmë Horacios, i cili veç tjerah shkruante:
„Kush është i lirë? – vetëm i mençuri (i dituri) i cili din dhe mundet të sundojë me vetvetën, i cili nuk frikësohet nga varfëria, nga prangat dhe vdekja që mund t’i vjen nga armiku; i cili din dëshirave të mëdha t’i mbetet i panënshtruar, dhet’i përbuzë famën dhe nderimet jomeritore“
_________________
1,2,3,4,5,6, 7, (Cit. Sinan Sadiku «„Rendi i vlerave në poezinë bashkëkohore shqipe“, Dardanë, 2025, f.5, 6,7,14,15,17,19,)
- Antologjisë (Ref. „Timologjisë greko-latine-të Oxfordit“); origjina nga gjuhas greke); kuptimi në gjuhën shqipe: anthos lule+logia=mbledhje; Kuptimi më i definuar në shqip: përmbledhje tekstesh letrare të përzgjedhura me vlerë artistike (poezi, tregime, proza etj)
- Opusi (Origj. Fjalës, latinisht): shqip: punë, vepër, krijim;))
9.10.11,12, (Sinan Sadiku „Rendi i vlerave në poezinë bashkëkohore shqipe“, Dardanë, 2025, f.25, 27)
- Muza(Ref.FGJSSH-I-Prishtinë, 1981, f.1190); secila nga të nëntë hyjneshat, bija e Zeusit, që përkrahnin degë të ndryshme të artit e të shkencës (sipas mitologjisë antike. Muza e tragjedisë (historisë, e muzikës…); poetikisht, ka kuptimin e „burimit të frymëzimit poetik; frymëzimi për të krijuar; krijimtaria poetike e dikujt me veçoritë e veta)
14, 14a. Kontekst (ref.“L.”Fjalori Filkozofik”, Tiranë, 1981; f.265); kontext, origjina gjuhësore lat: në shqip: rrethanat e një apo shumë ngjarjeve); Konteksti (Ref. fgjsh.-I-, Pr.1981, f.863: Pjesë e një teksti të shkruar, e cila ka një kuptim të plotë dhe na jep mundësi të përcaktojmë qartë kuptimin e përdorimin e çdo fjale, togu fjaësh e fjalie që bën pjesë në të; Nuk kuptohet asgjë jashtë kontekstit, apo e shkëputur nga konteksti; Rrethi i ngjarjeve a rrethanat, në të cilat zhvillohet ose përfshihet diçka, kryesisht në kontekstin politik dhe jo vetëm.)
- Avangarde (Ref. „Burime të leksikografisë shqiptare (F.Gj. Shqipe, Instituti i Gjuhësisë dhe Letërsisë); Origj. gjuhësore: Frëngjisht (Avant-garde); shqip: roja e parë/pararojë; Rrymë ose njerëz që sjellin die të reja, përparimtare dhe moderniste në art, kulturë, shkencë a politikë; përfaqëson inovacionin që i paraprinë kohës; Acangardë letrare, artistike…)
- (Sinan Sadiku „Rendi i vlerave në poezinë bashkëkohore shqipe“, Dardanë, 2025, f.32)
* Triumvirati (ref.“Oxsford Latin Dictionary“);Në kuptimin „bukfal“ të fjalës „Tre burra“/ „Pushtet i tre burrave“; Lidhja politike e tre personave që ndajnë pushtetin“; qeverisje e vendit së bashku)
* Intonimi (ref. „Lewis, Sh. Latin Distonare); tingulli që nxjer tingullin“ vendosja e tonit; Forma e ndritjes dhe uljes së zërit gjatë të folurit; theksimi tingullor që i jep ngjyrë fjalisë; “Intonimi” lidhet me mënyrën se si ndryshon toni i zërit për të shprehur ndjenjë, qëndrim, pyetje apo pohim.»)
17,18,19 (Cit. Sinan Sadiku «“Rendi i vlerave në poezinë bashkëkohore shqipe“, Dardanë, 2025, f.36, 37)
* Eliptë (ref. fgjssh-I-, Prishtinë, f.425); pjesa më e lartë e më e privelegjuare shtresave, e grupeve shoqërore në vend; pjesa më e zgjedhur e një tërësie; elita e privilegjuar)
* Epigoniste (ref. Lidell Skott Jones „English Lexikon“ dhe „Duden Gjermanisht“);
*Avancimi (ref. Avancim, përkth. komp., në gjuhët e shënuara): origj. gjuh.: latinisht «advancementum; frengjisht “avancer”; në gjuhën shqipe: përparim; ecje të sukseshme përpara); avancuara ref. FGJSSH.-I-, Pr.1981, f.75); «Ecet përpara, përparohet; Përparoj me jetësimin planit)
* Abstrakte (ref “Das Grosse Illustrierte Lexikon», von a-z, D., 1996, f.7); origjina gjuh. Lat., në shqip: thjesht konceptuale, përfaqësuse të një tërësie; Nxjerrje e veçorive thelbësore, të rregullta a të ngjashme me diçka komkrete si në këtë rast studimi shkencor për arsimin); (ref.“Oxford Languages”(https://langages.oup.com): nga filozofia: që nxjerr veçoritë; diçka thelbësore, të ligjshme ose të ngjashme me diçka konkrete; (“DWDS” (Digitales Wörterbuch derr deutschen Sprache): Vështrim i kuptimit, i shkëputur nga punimi më gjatë shkencor, konceoptualisht i qartë)
- (Cit. Sinan Sadiku «„Rendi i vlerave në poezinë bashkëkohore shqipe“, Dardanë, 2025, f.41)
* Nihilizëm (ref. „Fjalorit të Filozofisë“, Tiranë, f.1981, f.323); nga gjuha latine: nihil-asgjë)
21,22,23 (ref. „Fjalorit të Filozofisë“, Tiranë, f.1981, f. 235, 42)
24.25,26 (ref. Sinan Sadiku «Rendi i vlerave në poezinë bashkëkohore shqipe“, Dardanë, 2025, f.42,45,47)
* (Citohet, Volterii „“Fjalori i Filozofisë, i Rdidie Zhylia, Tiranë, 1994, f.234)
- (Citohet, Rexhep Qosja, Antologjia e lirikës shqipe…“, Prishtinë, 1979, f.247. në „Rendin e vlerave…“, f.59)
- (Sinan Sadiku «Rendi i vlerave në poezinë bashkëkohore shqipe“, Dardanë, 2025, f. 60, 61)
* Fokus (Fokus (Ref. «Neues Grosses Leksikon von A-Z», D., 1991, f.274); origj. gjuh.: Lat., në gjer: Brennpunkt); në gjuhën shiqpe: përqendrim në pika qendrore)
* Ekuilibër (Ekuilibër (Ihd); barazpeshë, balancim, pra raport i qëndrueshëm që krijohet ndërmjet dy a më shumë dukurive të kundërta, gjendje qetësie e harmonie.)
* Socrealiste (ref. «Das Grosse Illustrierte Lexikon von A-Z», D., 1996, f.810); socialrealist: realizëm socilaist, i kontrolluar rreptësisht nga shteti; Stili i artit i shkruar në komunizëm: paraqet një botëkutim leninist-marksist.)
* Disident (ref. «Das Grosse Illustrierte Lexikon von A-Z», D., 1996, f.189) Disident (origjina gjuhësore: latine); (1) Person që publikisht refuzon një ideologji politike të përcaktuar zyrtarisht (p.sh. në një shtet totalitar) ose besime të shpallura të paprekshme (p.sh., në një bashkësi fetare dogmatike); mendimtar i lirë, jo konformist. 2. Person që nuk i përket asnjë besimi fetar.)
* Aposteriore (ref. „Fjalori i Filozofisë“, Tiranë, 1981, f.34.); origjina gjuhësore: latinine, në shqip: nga ajo që vjen pas; term që tregon dijet, idetë e fituara si rezultat i përvojës njerëzore, në kundërshtim me dijet apriori (Apriori, latinisht, në shqip: nga ajo që vjen përpara. Term i filozofisë, që shërben për të përcaktuar dijet, idetë e fituara përpara, pavarësisht përcvojës)
* Sintetizoj (ref. «Das Grosse Illustrierte Lexikon von A-Z», D., 1996, f.851); Sinteza (origjina gjuhësore:
grqisht); (1.) E përgjithëshme: bashkim i pjesëve për të formuar një të tërë. (2) përbërje dhe struktura e përbërjeve… (3) Filozofi: bashkim i një shumëllojshmërie në një njësi).
* Etatizëm (ref. „Fjalori i Filozofisë“, Tiranë, 1981, f.103); etatizëm, sistem shoqëror që parashikon një shtrirje më të madhe të kompetencave të shtetit dhe veçanarisht një ndërhyrje e drejtpërsëdrejti jo vetëm në fushën ekonomike.)
* Premisa (ref. fgjssh-II-, Prishtinë, 1981, f.1539); Premisa: secila nga dy pjesët e para të një silogjizmi, nga të cilat del del një përfunim; diçka që është thënë më parë, nga e cila nxirret një pohim i njohur ose mbi të cilën mbështetet një përfundim; (2) Kusht paraprak i një dukurie, shenja e parë e diçkaje, rrethana fillestare prej nga nis diçka, parakusht.)
* (Robert Elise „Histori e letërsisë shqiptare“, Duk., Tiranë-Pejë, 1997, f.439 (Citohet nga S. Sadike „Rendi i vlerave…“, f.80)
29,30,31,32,33,34,35,36,37,38,39,40,41,42,43,44 (Sinan Sadiku «Rendi i vlerave në poezinë bashkëkohore shqipe“, Dardanë, 2025, f. 72,73,74,75,81,82, 85,93,98,110,111,125,127,160,168,176,177,178,180,196)
*Konciz (ref. «Das Grosse Illustrierte Lexikon von a-z», D.1996, f.480): Lat. Konzis, në shqip. E shkurtër dhe kjartë); (ref. (https://www.openai.com): Orogjina gjuhësore latinsht «concisus» ose «concidere”, e cila në gjuhën shqipe do të thotë «prerë shkutr» ose «krejtësisht shkurtër»; në gjuhën shqipe, si në këtë rast, konciz përdoret për të treguar diçka që është e shprehur shkurtimisht, qartë, dhe me saktësi.)
* Kriter (ref. „Fjalori i Filozofisë“, Tiranë, 1981, f.238); Kriter, origjina gjuhësore greqisht: kriter, do të thotë vlere¨sim, gjykim i diçkajae, mjet për të kontrolluar të vërtetën ose falsitetin e një pohimi, hipoteze, teorie etj.)
* Kiç (ref. «Das Grosse Illustrierte Lexikon von A-Z», D., 1996, f.440); kiç, art i pavlerë, që ka humbur cilësitë)
* Konformizmi (ref.„Fjalori i Filozofisë“, Tiranë, 1981, f.226); Konformizmi, origjina gjuhësore, latinisht); përshtatja sipas një modeli, tradite; Koncept që shpreh një fenomen; Përqafon: përshtatjen, nënshtrimin, apatinë por edhe frikën, shpirtin prej skllavi.)
* Vizion (Ref.”Das Grosse Illustrierte Lexikon», von a-z, D., 1996, f.922; (Ref.»Fjalor i Filozofisë», Tiranë, 1981, f.104); origjina gjuhësore: latinisht);»imazhi i ëndërrave; pameje: iluminizmim origj. gjuhësore lat., në shqip: ndriçues, i mendjeve të njerëzëve me idetë e së mirës, pra shkendore)
* Sfida. (Ref. përkth. komp.; origj. gjuh. Lat. “exfidare”; në gju. Shqipe: dyshim, provokim; thiirje apo apele për qëndrueshmëri; edukim arsimor dhe aftësi për qëndrueshmëri para vështirësive.)
45,46,47 (ref. Isa H. Dërmaku „Mendime -I-, Lublanë, 1994, f.349,350,356)
48,49,50,51,52,53,54,55,56,57,58 (Sinan Sadiku «Rendi i vlerave në poezinë bashkëkohore shqipe“, Dardanë, 2025, f.203,204,206,209,217,223,224,258,266,278,280,298)
























