Pjesa III: Mandati i përbashkët, veprimtaria në Kosovë dhe fillimi i konfliktit në mërgatë
Nga Osman Osmani
Bashkimi i 17 shkurtit 1982 ndërmjet LNÇKVSHJ-së dhe PKMLSHJ-së, si dhe zgjerimi i tij më 15 maj me bashkimin pa kushte të OMLK-së, krijuan LRSSHJ-në si lëvizje të përbashkët për Republikën Socialiste Shqiptare në Jugosllavi. 17 shkurti dhe 15 maji 1982 shënojnë arritjen historike të kalimit nga një lëvizje e fragmentuar e rezistencës shqiptare në një Lëvizje të përbashkët për Republikë. Thelbi i bashkimit nuk ishte hegjemonia e një organizate, por bashkimi i forcave rreth kërkesës për barazi republikane të shqiptarëve.
Lëvizja si e tillë nuk arriti të ndërtojë strukturë me përfshirje të përbashkët. Zhvillimet pas bashkimit duhet të vlerësohen duke u nisur nga një pyetje themelore: a u respektuan barazia e palëve, përfaqësimi i marrëveshur dhe vendimmarrja e përbashkët?
Kjo pjesë ndjek zhvillimet kryesore të vitit 1982 në dy rrafshe të lidhura: organizimin e shënimit të njëvjetorit të demonstratave dhe goditjen e rrjeteve vepruese në Kosovë, si dhe përpjekjet për organizimin e LRSSHJ-së dhe fillimin e konfliktit për përfaqësimin e saj në mërgatë.
Një pjesë mbështetet në vendimet e bashkimit, dëshminë time si pjesëmarrës, kujtimet e Nuhi Sylejmanit e Nysret Hajdarit dhe materialet e publikuara më vonë.
Përfaqësimi i përbashkët nuk nënkuptonte vartësi
Sipas vendimeve të 17 shkurtit, në udhëheqjen e përbashkët ishin paraparë përfaqësuesit e dy organizatave bashkuese. Nga ish-PKMLSHJ-ja ishin Abdullah Prapashtica, Osman Osmani dhe Faton Topalli; nga ish-LNÇKVSHJ-ja Sabri Novosella, Xhafer Durmishi dhe Nuhi Sylejmani, ndërsa për OMLK-në ishin rezervuar tri vende. Pas 15 majit, OMLK-ja u bë pjesë e së njëjtës Lëvizje.
Ky përfaqësim nuk krijonte komandë të njërës ish-organizatë mbi tjetrën. Askush nuk kishte marrë mandat që, në emër të grupit të vet, t’i urdhëronte, disiplinonte ose përjashtonte përfaqësuesit e palës tjetër. Vendimet që preknin LRSSHJ-në, strukturat e saj dhe organin qendror “Zëri i Kosovës” duhej të merreshin bashkërisht.
Udhëtimi në Gjermani me mandat të LRSSHJ-së
Pas bashkimit, me vendim të përbashkët të LRSSHJ-së, unë dhe “Shpendi” udhëtuam me aeroplan nga Turqia në Gjermani. Njëra nga detyrat ishte puna për përgatitjen e organit të LRSSHJ-së, “Zëri i Kosovës”. Në atë kohë nuk e dija se pas pseudonimit “Shpendi” qëndronte Xhafer Durmishi; emrin dhe mbiemrin e tij të vërtetë i mësova vetëm më vonë, gjatë verës së vitit 1982.
Fillimisht u vendosëm në shtëpinë e familjes Gërvalla. Unë nuk kisha banesë, mjete të mjaftueshme dhe as një bazë të qëndrueshme në Gjermani. Herë pas here strehimin ma ofronin bashkatdhetarë mërgimtarë. Kjo pabarazi materiale ndikonte edhe në mundësitë reale për pjesëmarrje, komunikim dhe organizim.
Megjithatë, mungesa e banesës ose e mjeteve nuk nënkuptonte mungesë mandati politik. Në Gjermani kisha ardhur me detyrë të përbashkët të LRSSHJ-së, jo si përfaqësues i një organizate të jashtme.
26 shkurt 1982: “Komiteti Vëllezërit Gërvalla” dhe akti i kryer
Menjëherë pas ardhjes filloi nisma për krijimin e “Komitetit Vëllezërit Gërvalla” (KVG). Për këtë nuk ishte zhvilluar paraprakisht një konsultim i plotë në udhëheqjen e LRSSHJ-së dhe as nuk ishte arritur një marrëveshje me të gjithë përfaqësuesit e saj.
Në mbledhjen e 26 shkurtit 1982 në Ludwigsburg morën pjesë Xhafer Durmishi, Suzana Gërvalla, Fahredin Tafallari, Hafiz Gagica, Haxhi Berisha, Naim Haradinaj dhe Nuhi Sylejmani. Unë mora pjesë vetëm si vëzhgues, sepse kisha rezerva ndaj mandatit, qëllimit dhe ngutjes me të cilën po krijohej kjo strukturë.
Këtë mbledhje e përshkruan edhe Nuhi Sylejmani në librin me kujtimet e tij. Dëshmia e tij përputhet me praninë time si vëzhgues dhe me faktin se propozimi për KVG-në erdhi nga Xhafer Durmishi.
Çështja nuk ishte kundërshtimi i organizimit të mërgatës ose i nderimit të vëllezërve Gërvalla. Problemi ishte krijimi i një strukture me emër, detyra dhe pretendim përfaqësues pa e përcaktuar më parë raportin e saj me LRSSHJ-në. Kështu krijohej rreziku që përfaqësuesit e tjerë të viheshin para një fakti të kryer.
Në Gjermani, as ne të tre – Xhafer Durmishi, Osman Osmani dhe Nuhi Sylejmani – nuk u ulëm asnjëherë bashkë në një mbledhje zyrtare për t’i shqyrtuar detyrat, strukturat dhe veprimtarinë e LRSSHJ-së. Kjo mungesë e një konsultimi elementar e bën edhe më problematik faktin që ndërkohë krijoheshin struktura dhe merreshin nisma me pretendim përfaqësues. Vetë Nuhiu ka shkruar se nuk ishte njoftuar zyrtarisht për caktimin e tij në përbërjen udhëheqëse të dalë nga marrëveshja e bashkimit. Më vonë, pasi Nuhi Sylejmani shfaqi mospajtime dhe filloi bashkëpunimin me mua, Sabri Novosella dha një version tjetër, sipas të cilit përfaqësuesi i tretë i ish-LNÇKVSHJ-së kishte qenë një bashkatdhetar që ndodhej në Turqi, identiteti dhe emri i të cilit nuk ka lënë asnjë gjurmë të vetme veprimtarie në LRSSHJ dhe që nuk figuron më pas askund.
Procesverbalet e KVG-së nuk u miratuan nga pjesëmarrësit
Xhafer Durmishi ka publikuar më vonë materiale të paraqitura si procesverbale të mbledhjeve të KVG-së. Ato janë burime që duhen ruajtur dhe shqyrtuar, por publikimi i tyre nuk i bën automatikisht dokumente të miratuara të një organi kolektiv.
Sa më përket mua, ato nuk më janë dërguar asnjëherë për lexim, vërejtje, korrigjim ose miratim. Nuk më është kërkuar të konfirmoj nëse diskutimet dhe qëndrimet e mia ishin shënuar saktë. Nuk kam njohuri për një procedurë në të cilën pjesëmarrësit ta kenë miratuar një version përfundimtar.
Një procesverbal i rregullt duhet të përmbajë datën, vendin, pjesëmarrësit, rendin e ditës, diskutimet, propozimet dhe vendimet. Kur nuk ka dëshmi se procesverbali është shpërndarë, shqyrtuar ose miratuar nga organi përkatës, ai mund të trajtohet si shënim i hartuesit, por jo automatikisht si pasqyrim i pakontestueshëm i qëndrimit kolektiv.
Prandaj këto materiale duhet të ballafaqohen me dëshmitë e pjesëmarrësve të tjerë, me korrespondencën dhe me vendimet e dokumentuara të LRSSHJ-së.
Shkurt–mars 1982: njëvjetori dhe goditja e rrjeteve në Kosovë
Ndërsa në mërgatë po bëheshin përpjekjet e para për konsolidimin e LRSSHJ-së, në Kosovë veprimtarët punonin nën represion të drejtpërdrejtë shtetëror. Më 16 nëntor 1981 filluan arrestimet e një pjese të anëtarëve të PKMLSHJ-së. Fillimisht u arrestuan grupet e Kadrie Gashit dhe Rafiz Halitit. Të dy grupet, përmes Lumnie Azemit, Fatmir Bajramit dhe Faton Topallit, ishin të lidhura me qendrën e organizatës. Në të njëjtën periudhë u arrestua edhe grupi i njohur si “Intelektualët e Kosovës”, i drejtuar nga Halil Alidema. Halil Alidema kishte lidhje me PKMLSHJ-në përmes Jahja Azemit.
Përkundër goditjes së parë, anëtarët e PKMLSHJ-së, në shkurt dhe mars të vitit 1982, përgatitën, shtypën dhe shpërndanë thirrjet për shënimin e njëvjetorit të demonstratave të vitit 1981.
Qëllimi i shënimit të përvjetorit ishte që kërkesa për Republikë dhe vazhdimësia e rezistencës të mos shuheshin nga arrestimet dhe masat policore.
Në organizimin e përvjetorit të demonstratave të vitit 1981 u dallua Vahedin Azemi e Shyqeri Gjinolli, ndërsa rrjeti shtrihej në Prishtinë, Ferizaj, Kaçanik, Viti, Gjilan dhe qendra të tjera. Një rol të rëndësishëm kishte edhe Fatmir Bajrami. Në zonën e Ferizajt me rrethinë vepronin edhe struktura rinore të lidhura me platformën e PKMLSHJ-së, përfshirë grupin e të miturve “Shotë Galica”, që u formua dhe veproi më vonë kryesisht falë angazhimit të bashkëveprimtarit Fehmi Hajrullahu.
Thirrja nuk mbeti veprim i mbyllur brenda një organizate. Dëshmia për Malë Morinën, pjesëtar i LNÇKVSHJ-së, tregon se ai dhe bashkëveprimtarët e tij i shpërndanë thirrjet e përgatitura nga organizata simotër PKMLSHJ. Kështu, bashkëpunimi praktik në Kosovë i kapërceu kufijtë organizativë.
Goditja nga regjimi ishte e rëndë. Në Ferizaj, Afrim Abazi dhe Ymri Ilazi u arrestuan më 11 mars 1982 gjatë përgatitjeve për përvjetorin. Afrim Abazi, veprimtar i dalluar i Organizatës së Rinisë të PKMLSHJ-së, vdiq më 19 mars pas torturave në organet e sigurimit. Në të njëjtën valë u arrestuan edhe Fatmir Bajrami, Xhevahire Abdullahu, Fehmi Hajrullahu, Sejdi Sejdiu, Xhevahire Rrahmani, Fatmir Abdullahu dhe shoqe e shokë veprimtarë të tjerë të Ferizajt e Kaçanikut me rrethinë.
Në Prishtinë, gjatë përgatitjes dhe shpërndarjes së thirrjeve, u godit një rreth i gjerë veprimtarësh. Ndër ta ishin Skënder Vardari, Sabit Gashi, Ahmet Islami, që me PKMLSHJ ishin të lidhur përmes Fatmir Grajqevcit. Në të njëjtën periudhë u arrestuan edhe drejtues e veprimtarë të tjerë të dalluar, ndër ta Rexhep Maqedonci me vëllezërit Osmanin dhe Lutfiun, Adem Prapashtica, Nysret dhe Bahtir Ahmeti, Adem Dërvisholli, Kadri Çakiqi, Martin Çuni, Arban Hoxha dhe shumë të tjerë. Arrestime dhe hetime pati edhe në qendra të tjera të Kosovës dhe jashtë saj. Një hallkë e veçantë ishte Skënder Ibishi, toger i APJ-së me shërbim në Valjevë dhe këshilltar për çështje ushtarake pranë PKMLSHJ-së. Ai u arrestua në mesin e majit 1982, pas goditjes së rrjetit të bashkëveprimtarëve të tij në Prishtinë.
Megjithë masat e rrepta policore e ushtarake dhe represionin, shënimi i njëvjetorit u realizua me greva, protesta, bojkotim të mësimit dhe ndërprerje të punës në disa qendra, veçanërisht në Prishtinë dhe Ferizaj. Proceset gjyqësore të viteve 1982–1983 përfshinë shumë grupe dhe dhjetëra të dënuar. Meqë paraqitja e vetëm disa proceseve dhe dënimeve do të ishte e paplotë, regjistri i tyre duhet trajtuar në një shtojcë të veçantë dokumentare. Këtu rëndësi ka vazhdimi i veprimtarisë që çoi në arrestime dhe fakti se pushteti i trajtoi këta veprimtarë si kundërshtarët kryesorë politikë të rendit jugosllav.
Për një trajtim më të gjerë të kësaj veprimtarie shih:
PKMLSHJ, organizatore e kërkesës për Republikën e Kosovës – III
Ndërsa drejtues e veprimtarë të ish-PKMLSHJ-së në vend ishin burgosur dhe ndaj tyre zhvilloheshin hetime, në botën e jashtme vazhdonte veprimtaria, tanimë në kushte e rrethana të jashtëzakonshme dhe aspak të lehta për ne, në Lëvizjen e përbashkët për Republikën Shqiptare.
Përndjekja në Turqi dhe një informacion që nuk na u përcoll
Përderisa unë përballesha me një situatë të vështirë, në varësi të plotë nga të tjerët dhe me mbijetesë të pasigurt në Gjermani, dy përfaqësuesit e tjerë të ish-PKMLSHJ-së në udhëheqjen e përbashkët të LRSSHJ-së, Abdullah Prapashtica dhe Faton Topalli, ndodheshin ende në Turqi. Pas arrestimeve të bashkëveprimtarëve në Kosovë, organet jugosllave të sigurimit e kishin kuptuar se ne ndodheshim në Turqi. Gjendja bëhej edhe më e rrezikshme, sepse në Turqi sundonte regjimi ushtarak, ndërsa hapësira për mbrojtjen e veprimtarëve politikë shqiptarë – të majtë dhe drejtues të një partie komuniste marksiste-leniniste – ishte shumë e pafavorshme dhe e paparashikueshme.
Sipas dëshmive të kohës, Abdullahu kishte vërejtur se ai dhe Fatoni po ndiqeshin në rrugë. Ata kishin arritur për një çast t’i iknin ndjekjes dhe të ktheheshin në vendin ku po banonin. Kur forcat turke kishin shkuar për t’i arrestuar aty, bashkëshortja e dajës së Abdullahut, halla Magbule, sipas një marrëveshjeje paraprake me Abdullahun, u kishte thënë se ata për momentin nuk ndodheshin në shtëpi.
Megjithëse zona ishte rrethuar nga forca të shumta ushtarake, Abdullahu dhe Fatoni, pas një odiseje të ikjes dhe fshehjes, arritën të largoheshin. Ata shkuan në mbrëmje në Ambasadën e Shqipërisë dhe kërkuan takim me përfaqësuesin shqiptar Bujar Hoxha.
Për këtë ngjarje dëshmojnë kabllogrami nr. 884, i 28 prillit 1982, si dhe kabllogramet nr. 893 dhe 908, të 29 prillit 1982, të dërguara nga Ankaraja prej përfaqësuesve shqiptarë Bujar Hoxha dhe Gjyliani Shehu. Ato i drejtoheshin ministrit të Jashtëm Nesti Nase dhe, sipas shënimit përkatës, edhe “shokut Ramiz”, përkatësisht Ramiz Alisë, me kërkesë që shteti shqiptar të ndërhynte “tek miqtë e sigurt” në Turqi. Kabllogramet përbëjnë burime të rëndësishme për rindërtimin e rrethanave të ndjekjes së Abdullah Prapashticës dhe Faton Topallit, paraqitjen e tyre në Ambasadën shqiptare dhe kërkesën për mbrojtje.
Sipas dëshmisë së Abdullah Prapashticës dhe Faton Topallit, autoritetet jugosllave i kishin paraqitur ata para organeve turke jo si veprimtarë politikë, por si persona të përfshirë në kriminalitet ekonomik, përkatësisht në një “thyerje banke”. Ky ishte arsyetimi zyrtar i pushtetit turk para Prapashticës dhe Topallit.
Sipas dëshmive të mëvonshme të Abdullah Prapashticës, Faton Topallit – dhe jo vetëm -ekzistonte dyshimi se aksioni synonte kapjen e tyre pa zhurmë dhe dorëzimin te pala jugosllave, në kuadër të një shkëmbimi të mundshëm me dy armenë të kërkuar nga Turqia për atentatin ndaj ambasadorit turk në Beograd. Kabllogramet dëshmojnë rrezikun e kapjes, bashkëpunimin e mundshëm turko-jugosllav dhe frikën nga ekstradimi.
Adem Prapashtica, Vahedin Azemi dhe Fatmir Bajrami, por edhe shokë të tjerë, pas lirimit nga burgu, kanë treguar se gjatë hetimeve të zhvilluara kundër tyre edhe në Prishtinë, hetuesit e UDB-së u kanë thënë: “Së shpejti do t’i keni këtu edhe Abdullahun dhe Fatonin”.
Pra, ndjekja në Turqi dhe presioni ndaj të burgosurve në Kosovë nuk mund të shihen si dy zhvillime të shkëputura. Ato paraqesin dy anë të së njëjtës përpjekje për goditjen e rrjetit të PKMLSHJ-së: arrestimin dhe zbërthimin e strukturave brenda vendit dhe kapjen ose neutralizimin e drejtuesve që ndodheshin jashtë tij.
Më vonë kuptuam se, në të njëjtën kohë, kishin qarkulluar dezinformata sipas të cilave “Abdullah Prapashtica dhe Faton Topalli ishin arrestuar nga organet turke, sepse kishin planifikuar atentat kundër Sabri Novosellës”. Nuk kam prova të mjaftueshme për të përcaktuar se kush e fabrikoi fillimisht këtë pretendim dhe kush e vuri në qarkullim. Prandaj e shënoj si pjesë të klimës së dyshimeve, insinuatave dhe përçarjeve që po krijohej në atë periudhë.
Megjithatë, zhvillimet dhe dokumentet e mëvonshme ndihmojnë në evidentimin e bartësve dhe përhapësve të akuzave të tilla. Një dëshmi e rëndësishme në këtë drejtim është letra që Sabri Novosella ma dërgoi më 6 dhjetor 1983. Përmbajtja e saj tregon përdorimin e pohimeve të tërthorta, insinuatave dhe akuzave të paverifikuara ndaj disa bashkëveprimtarëve dhe familjarëve të tyre. Meqë kjo letër i përket një faze të mëvonshme të zhvillimeve dhe kërkon trajtim të veçantë, do ta shqyrtoj më gjerësisht në pjesën vijuese të serisë.
Në këtë kuadër, mungesa e njoftimit për rrezikun që u kanosej Abdullahut dhe Fatonit nuk mund të shihet si hollësi e parëndësishme. Fakti që ky informacion nuk iu përcoll përfaqësuesit të së njëjtës rrymë në udhëheqjen e përbashkët ngre pyetje serioze për mënyrën e komunikimit, funksionimin real të organeve të LRSSHJ-së dhe fillimin e kufizimit të përfaqësimit të ish PKMLSHJ-së.
Kjo është një nga hallkat që ndihmon për të kuptuar se mosmarrëveshjet e mëvonshme nuk lindën papritur. Para përplasjeve të hapura kishin filluar mungesa e informacionit, vendimmarrja e njëanshme dhe anashkalimi i përfaqësuesve që, sipas marrëveshjes së 17 shkurtit 1982, duhej të ishin pjesë e barabartë e drejtimit të Lëvizjes.
Qershor 1982: “Zëri i Kosovës” si organ i Lëvizjes së përbashkët
Detyra për përgatitjen e “Zërit të Kosovës” buronte nga marrëveshja e bashkimit. Gazeta nuk duhej të trajtohej më si organ i njërës ish-organizatë, por si organ qendror i LRSSHJ-së.
Këtë e dëshmon ballina e numrit 1, të qershorit 1982, në të cilën shkruhet: “Organ i Lëvizjes për Republikën Socialiste Shqiptare në Jugosllavi”. Në atë numër u botua edhe komunikata e bashkimit. Prandaj statusi i gazetës nuk ishte pronë ekskluzive e një rryme, por pjesë e marrëveshjes së përbashkët politike dhe organizative.
Një dëshmi tjetër e rëndësishme është referati “Zotërinj, dëgjojeni zërin e masës!”, i lexuar në demonstratën e LRSSHJ-së në Vjenë më 24 prill 1982 dhe i botuar në faqet 11–12 të po atij numri. Dokumenti u përket javëve pas bashkimit të 17 shkurtit dhe para bashkimit pa kushte të OMLK-së më 15 maj. Ai tregon se kërkesa për Republikën Socialiste Shqiptare në Jugosllavi ishte bërë tashmë platformë publike e Lëvizjes së bashkuar.
Referati e lidhte kërkesën për Republikë me barazinë kombëtare dhe shoqërore, kundërshtimin e ndarjes së viseve shqiptare ndërmjet tri republikave, zhvillimin ekonomik të Kosovës, lirimin dhe kthimin e të burgosurve shqiptarë, kthimin e të arratisurve politikë dhe dënimin e autorëve të dhunës. Ai përcaktonte gjithashtu se republika e kërkuar duhej të ishte e barabartë në të drejta dhe detyrime me republikat e tjera të federatës dhe se në të do të jetonin të barabartë edhe pjesëtarët e popujve të tjerë.
Kjo përmbajtje dëshmon vazhdimësinë ndërmjet platformës së PKMLSHJ-së, kërkesës masive të demonstratave të vitit 1981 dhe vijës së LRSSHJ-së pas 17 shkurtit 1982. Ajo e dobëson paraqitjen e Republikës si formulim i rastësishëm ose i vendosur vetëm pas bashkimit. Ndryshimi i qëndrimit publik të Partisë dhe shtetit shqiptar pas demonstratave të prillit 1981 krijoi një klimë më të favorshme për afrimin e organizatave.
Referati i plotë mund të lexohet në lidhjen vijuese: https://pashtriku.org/zoterinj-degjojeni-zerin-e-mases/
Qershor 1982: dëshmia e Nysret Hajdarit për takimin tonë
Nysret Hajdari, në librin e tij me kujtime, shkruan se Faton Topallin dhe mua na njohu në qershor 1982 në Benningen. Ai shkruan se Fatoni, i cili përdorte pseudonimin “Naimi”, ishte vendosur përkohësisht në ndërtesën ku banonin disa mërgimtarë shqiptarë, ndërsa unë shkova atje për ta vizituar.
Ai dëshmon se për veprimtarinë tonë i kishte folur më parë Nuhi Sylejmani, të cilin e konsideronte njeri serioz dhe bashkëpunëtor të afërt të Jusuf Gërvallës. Nuhiu i kishte treguar për angazhimin tonë në organizimin e demonstratave të marsit dhe prillit 1981, për përndjekjen nga policia dhe UDB-ja dhe për largimin tonë në Turqi.
Nysreti shkruan se, i mbështetur në këtë vlerësim, “i hapi letrat” me ne dhe se edhe ne vepruam njësoj: ia treguam emrat tanë të vërtetë, veprimtarinë në Kosovë, përndjekjen, qëndrimin në Stamboll, arrestimin nga autoritetet turke dhe pasigurinë që na kishte shtyrë të vinim në Gjermani.
Dëshmia e tij ka rëndësi për disa arsye. Së pari, ajo konfirmon takimin tonë në verën e vitit 1982 dhe mënyrën se si u krijuan lidhjet me bashkatdhetarët në mërgim. Së dyti, tregon se identiteti dhe veprimtaria jonë iu shpjeguan atij drejtpërdrejt, pasi u krijua besimi i ndërsjellë. Së treti, dëshmon se puna zyrtare e Abdullah Prapashticës në organet e sigurimit në Prishtinë deri në prill të vitit 1981 nuk u mbajt e fshehtë.
Një letër për “nënshtrimin” tim dhe të Faton Topallit
Për një kohë unë me disa nga shokët e rrethit të Jusuf Gërvallës isha vendosur në një banesë në Bietigheim-Bissingen, afër qytetit Ludwigsburg, me sa më kujtohet së bashku me Hysen Spahiun, Hafiz Gagicën, Hasanin nga Llapi dhe Naim Haradinajn; pjesërisht aty qëndronte edhe Xhafer Durmishi.
Ndërkohë, Faton Topalli – siç u tha më lart – kishte ardhur nga Turqia në Gjermani dhe ishte strehuar te një i afërm i tij, Shaban Avdiu; aty ra në kontakt edhe me veprimtarin Nysret Hajdari.
Një ditë, derisa isha i shtrirë në dhomë, Hysen Spahiu hyri me një letër në dorë. Dukshëm i zhgënjyer, ma hodhi përpara dhe më pyeti: “A kështu duhet të trajtohen shokët?”
Përmbajtjen e letrës po e rindërtoj nga kujtesa, jo si citim fjalë për fjalë. “Mërgimi”, pseudonimi i Sabri Novosellës, i shkruante “Shpendit” që të mos lejonte disa shokë “të ngrinin krye” dhe kërkonte që ata të viheshin nën kontroll. Emrat nuk përmendeshin, por nga rrethanat kuptohej se aludohej për mua dhe Faton Topallin.
I shpjegova Hysenit se “shokët” për të cilët bëhej fjalë ishim unë dhe Fatoni. Kur u kthye Xhafer Durmishi, Hyseni dhe të tjerët e ballafaquan me letrën. I zënë ngushtë, ai kërkoi falje për ta tejkaluar situatën.
Dokumenti origjinal do të ishte prova vendimtare për formulimin e saktë, autorësinë dhe adresimin. Dëshmia ime përcakton rrethanat në të cilat e lexova, personat e pranishëm dhe ballafaqimin që pasoi.
Përmbajtja e saj, ashtu siç e kujtoj, dëshmon shfaqjen e një koncepti hierarkik që binte ndesh me marrëveshjen e bashkimit. Përfaqësuesit e ish-PKMLSHJ-së nuk ishin vartës të “Mërgimit” ose të “Shpendit”. Ata ishin pjesë e një udhëheqjeje të përbashkët.
Korrik 1982: konflikti sipas dëshmisë së Nuhi Sylejmanit
Kujtimet e Nuhi Sylejmanit përshkruajnë përkeqësimin e marrëdhënieve gjatë verës së vitit 1982. Ai dëshmon se vendimet merreshin pa konsultim, se ndaj tij përhapeshin insinuata e akuza dhe se i kërkohej nënshtrim ndaj Xhafer Durmishit.
Në takimin e 11 korrikut 1982, afër Sindelfingenit, sipas rrëfimit të tij u zhvillua një ballafaqim i rëndë. Nuhiu shkruan se, pasi ai i kërkoi Xhafer Durmishit llogari për fyerjet dhe akuzat, unë ndërhyra duke kërkuar që Xhaferi t’i përgjigjej. Me këtë rast, edhe sipas dëshmisë së Nuhiut, Xhaferi më tha se nuk kisha të drejtë fjale dhe se duhej t’u nënshtrohesha urdhrave të tij. Nuhiu përshkruan gjithashtu fyerje dhe kërcënime të rënda të bëra ndaj tij me këtë rast.
Këto janë pohime të Nuhi Sylejmanit dhe duhen cituar si të tilla. Ato përputhen me një model më të gjerë të dokumentuar nga dëshmitë: kufizim të së drejtës së fjalës, akuza pa procedurë verifikimi dhe pretendim për komandim të përfaqësuesve të tjerë.
Nuhiu shkruan se, pas largimit nga ky rreth, ai dhe unë iu përkushtuam një pune konkrete produktive dhe nxorëm “Komenti Politik” të LRSSHJ në shqip dhe serbokroatisht, të cilin e shpërndamë në mërgatë dhe e dërguam edhe në institucione brenda Jugosllavisë. Kjo tregon se mospajtimi me mënyrën e drejtimit nuk ishte largim nga veprimtaria politike.
Shtator 1982: kthimi në Turqi dhe vazhdimi i veprimtarisë
Më 29 shtator 1982, Faton Topalli dhe unë u nisëm nga Gjermania për në Turqi. Qëndrimi pa status të rregulluar na ekspozonte jo vetëm neve, por edhe bashkatdhetarët që na strehonin. Nysret Hajdari shkruan se, për shkak të mungesës së mjeteve për biletat, ai siguroi përmes Hasan Veselajt ndihmën financiare që na mundësoi udhëtimin.
Kthimi në Turqi nuk ishte largim nga LRSSHJ-ja dhe as ndërprerje e veprimtarisë. Ai ishte pasojë e kushteve të pasigurta të qëndrimit në Gjermani. Veprimtaria dhe komunikimi vazhduan, ndërsa në pranverën e vitit 1983 u rikthyem në Gjermani. Ky rikthim dhe zhvillimet e vitit 1983 i përkasin pjesës vijuese të serisë.
Çfarë dëshmon viti 1982
Ngjarjet e vitit 1982 nuk provojnë se bashkimi ishte i gabuar apo se kishte dështuar. Ato tregojnë se, përkundër faktit se ky bashkim shënonte një histori suksesi dhe arritje historike, megjithatë menjëherë pas tij filluan edhe mosmarrëveshje për mandatin, strukturat, përfaqësimin dhe mënyrën e vendimmarrjes.
Në Kosovë, ndërkohë, rrjetet e veprimtarëve përgatitën shënimin e njëvjetorit, bashkëpunuan përtej përkatësive organizative dhe përballuan një valë të rëndë arrestimesh. Nga Ferizaj, Prishtina e gjithandej në Kosovë deri te rasti i Skënder Ibishit në Valjevë, dokumentet dëshmojnë një veprimtari të shtrirë dhe një represion të drejtuar kundër kërkesës për Republikë.
Në mërgatë, KVG-ja u krijua pa konsultim të plotë të udhëheqjes së përbashkët; materialet e paraqitura më vonë si procesverbale nuk na u dhanë për miratim; ndërsa, sipas dëshmive të paraqitura, u shfaqën udhëzime për “nënshtrimin” e përfaqësuesve që marrëveshja i kishte përcaktuar si të barabartë. Kujtimet e Nuhi Sylejmanit flasin gjithashtu për kufizim të fjalës, akuza dhe kërcënime.
Asnjëra nga këto nuk mund të anashkalohet kur shpjegohet se si bashkimi i shkurtit dhe majit 1982 kaloi, brenda një kohe të shkurtër, në luftë për kontroll dhe legjitimitet.
—
Në pjesën IV: rikthimi në Gjermani, themelimi i BPK-së më 14 mars 1983, botimi i “Punëtorit”, kufizimi i përfaqësimit dhe etiketa “fraksion”; shkresa e 6 dhjetorit 1983 me akuzat – jo vetëm – kundër Fahrije Osmanit dhe përpjekja ime për ballafaqim në Turqi.
























