9.9 C
Zürich
Dienstag, November 17, 2026

Mario Caliva, një figurë shumëdimensionale nga Hora e Arbëreshëve 

Në vazhdën e prezantimeve të personaliteteve arbëresh, kësaj radhe me pak fjalë do të përshkruaj personalitetin e gjithanshëm të Mario Calivas, gjegjësisht Jaren Martides, qoftë si dramaturg, shkrimtar, fotograf e gazetar, e çka jo tjetër, që vazhdimisht po i jep shpirt veçmas gjuhës dhe teatrit arbëresh përmes pjesëve të njëpasnjëshme në teatrin që ka themeluar

Teksti dhe fotot : Rexhep Rifati

Për t’u njohur nga afër me arbëreshët e Sicilisë nga data 23-28 mars 2017, isha në Hora e Arbëreshëvet (“Piana degli Albanesi” në italisht), një qytezë në Krahinën e Palermos me mbi 6.500 banorë, që njihet edhe si kryeqytet i arbëreshëve. Është një nga bashkësitë më të mëdha të komuniteteve historike shqiptare të Italisë, po edhe qendra më e rëndësishme dhe më e populluar e arbëreshëve të Sicilisë, që i ka dhënë kulturës sonë emra të shquar nga shumë fusha e sidomos ajo e letërsisë. Me një fjalë Hora e Arbëreshëve, paraqet një oazë të pashtershme gjuhe, tradite dhe simbolesh kombëtare.

Por kësaj radhe desha të ndalem vetëm te një personalitet, që sa po ka shkel të 35-tatë e ky është Mario Caliva me emrin artistik dhe me Jaren Martide emrin e vërtetë. Kjo figurë shquhet në shumë fusha arti, filluar drama, proza, poezia, fotografia, por edhe publicistika e gazetaria. Por ajo çka është më e rëndësishme për këtë personalitet është njohja e shkëlqyeshme nga ana e tij e gjuhës letrare shqipe, por edhe të sotmes arbëreshe, duke u bërë kështu një nga urat më komunikuese e ndërlidhëse mes arbëreshëve të Sicilisë dhe shqiptarëve në trojet etnike, madje edhe përmes vizitave të disahershme në trojet shqiptare.

Mario ngjalli dhe ngriti teatrin arbëresh

Ajo çka e bënë të njohur Marion, nuk është vetëm shkollimi e diplomimi në dramaturgji  në Accademia Nazionale d’Arte Drammatica «Silvio D’Amico», por mbi të gjitha puna e tij praktike në vënien e pjesëve të njëpasnjëshme në skenën teatrore edhe atë pikërisht në vendlindjen e tij në Hora të Arbëreshëve, ku edhe gëzon dashuri e prestigj të madh në mesin e vendaseve të tij, si edhe në meset tjera të trojeve shqiptare apo edhe në mërgatë ku u prezantua së voni me monodramën e tij «Nostalgjia» një mono dramë që ngërthen në veti mallin e pashuar arbëror për tokën stërgjyshore, e që së voni u shfaqë edhe para mërgimtarëve tanë në Gjenevë. Do theksua se në përmbyllje të kësaj drame të Mario Calives, artistja jonë e mirënjohur, Ermira Lefort, që e shoqëroi me piano autorin dhe aktorin e shfaqjes, pat vlerësuar se kjo ishte:  Një Monodramë kronologjike në fakte historike, ndërthurur me emocione letrare, shumë bukur e shkruar dhe përcjellë për publikun nga vet Mario Calivà Jaren Martide.

Dy shfaqje të njëpasnjëshme të “Mjekrës magjike”

Krahas kësaj monodrame, Mario vuri në skenë edhe atë përmes dy shfaqjeve të njëpsnjëshme për shkak të interesimit të madh të publikut vendas në Hora”, komedinë “Mjekra magjike”, në regji të tij ku angazhoi aktorë amatorë vendas, por që shkëlqyen në skenë, sa një pjesë të saj e dhanë edhe kanalet televizive italiane, ndërsa më vonë edhe vetë skenaristi e dramaturgu Mario do të shkruajë:  “Miq të dashur, me gëzim të madh ju informoj se shfaqja jonë ka marrë mbështetjen e Akademisë Kombëtare të artit dramatik «Silvio d ‚ amico» i Romës, institucioni më i rëndësishëm teatral në Itali dhe një nga më të prestigjiozët në vend”. Mario me punën e tij, ka bërë emër edhe te vet autoritetet e bashkisë ku jeton, të cilat gjithashtu e mbështesin punën e tij artistike, por edhe ky me të përfunduar të shfaqjes i falënderoj ato: “Në emër të djemve, falë presidentit të këshillit bashkiak Alberto Petta dhe për këshilltarët Davide Lo Greko dhe Giovanna Brancaccio”, për ndihmën që i dhanë.

Përmbyllja e vitit me shfaqjen “Kënga e Krishtlindjes”

Por Mario nuk u ndal me kaq aktualisht është duke punuar që në skenë në kuadër të festës së Kërshëndellave të vejë shfaqjen: “Kënga e Krishtlindjes” nga Chals Dickens, ku ka angazhua një numër aktorësh të ri , ndërsa që shfaqja do të jepet më 20 dhe 21 dhjetor  Hora e Arbëreshëvet (Piana degli Albanesi). Edhe në momentin kur i bëra një telefonatë, mësova se ishte në vlugun e përgatitjeve për këtë shfaqje të përgatitur nga Farka Teatrale Arbëreshe “Gajdhurët” , Teatri i Komunitetit.

Me këtë rast shkëputa edhe disa fragmente të një interviste nga vet Mario Calivas dhënë një media shqip ku në pyetje: Si është të shkruani në gjuhën arbërore, duke jetuar në një vend ku një gjuhë tjetër flitet, është zyrtare, për çka Mario përgjigjet se?, ku ai përgjigjet:

Identiteti ynë transmetohet mbi të gjitha nëpërmjet gjuhës

“Të shkruash dhe të flasësh një gjuhë ndryshe nga ajo italiane me siguri që ndez kuriozitetin e të shumtëve. Aty edhe shumë njerëz që vijnë në Piana për herë të parë, konfirmojnë që ndihen sikur ndodhen jashtë shtetit, sepse ne vendasit jemi mësuar të flasim në arbërisht. Për mua të flas në arbërisht është një detyrë, sepse identiteti ynë transmetohet mbi të gjitha nëpërmjet gjuhës në bazë të së cilës themelohet dialogu mes pjesëtareve të komunitetit tonë.

Ne jetojmë në Itali, por dashuria për Mëmëdheun Shqipëri është e përjetshme

Mario mendon gjithashtu se edhe : Të shkruash poezi në dy gjuhë të bën të kuptosh se si arti, në këtë rast poetika, arrin të shfaqet në forma të ndryshme. Sigurisht që dygjuhësimi hap horizonte të reja dhe në këtë mënyrë të jepet mundësia të dëgjosh mendimet e tua njëkohësisht në dy gjuhë të ndryshme dhe ky është një privilegj. Po, ne jetojmë në Itali por dashuria për Mëmëdheun Shqipëri mbetet. Falë kësaj dashurie është bërë e mundur të ruajmë gjuhën tonë për më shumë se pesëqind e njëzet vjet. Të humbasësh gjuhën është e barazvlefshme me të humbasësh vetveten, sepse gjuha mban gjallë identitetin tonë, dhe po nëpërmjet gjuhës themelohet dialogu mes pjesëtareve të një komuniteti.”

Pak histori për vet Horën e Arbëreshëve

Sa i përket Horës, ajo është themeluar më 30 gusht të vitit 1488, ndërsa banorët u shpërngulën në ishull në vitin 1480, kur osmanët sulmuan trojet shqiptare në Adriatik. Bashkia e Horës përdor dokumente zyrtare dygjuhësore: shqip dhe italisht, në bazë të ligjit për mbrojtjen e pakicave etnike dhe gjuhësore në Itali. Gjatë pritjes te kryetari i Bashkisë, doktor Vitos Skalia, rastisi që me disa nëpunës të komunikoja mjaft mirë shqip.

Po më 24 mars 2017, në godinën e Bashkisë së Horës së Arbëreshëve, nxënësit e Shkollës “Skanderbeg” shfaqën një program festiv për nder të kombëtares shqiptare që atë mbrëmje ballafaqohej në një ndeshje futbollistike me kombëtaren italiane. Ishte ky një program shumë mbresëlënës që u duartrokit gjatë nga pjesëmarrësit e shumtë, në mesin e të cilëve edhe mërgimtarë nga shumë shtete të Evropës. Mësuam se nxënësit në Hora kanë në program dy orë mësim në javë në gjuhën shqipe, në kuadër të orëve shtesë të mësimit të rregullt në gjuhën italiane.

Gjuha arbërore, gjurma më e dukshme e identitetit të fortë etnik

Gjurma më e dukshme e identitetit të fortë etnik është gjuha arbërore, e folur prej krejt banorëve. Këtë të folme e dëgjuam nga banorë të moshave të ndryshme gjatë gjithë vizitës, por edhe e pamë të shënuar në emra rrugësh, dyqanesh e sheshesh. Arbërishtja, edhe më tej jeton si gjuhë amtare dhe është mjet kryesor komunikimi. Me një fjalë, qytetarët përdorin sistemin dygjuhësh, shqipen dhe italishten. Megjithatë, gjuha (“gluha” në arbërisht) e vendit është gjithmonë në rrezik, sidomos për fëmijët, që gjuhën amtare në shkollë e kanë dytësore.

(Për ballin përzgjodha foton artistike të Mario Calives, shkrepur një arbëreshi në meditime)