9.9 C
Zürich
Dienstag, November 17, 2026

Intervistë me Dr. Ornela Radovicka me rastin e dekorimit nga Presidentja e Republikës së Kosovës, Vjosa Osmani mbi kontributin e saj mbi promovimin e gjuhës dhe kulturës arbërshe në botën shqiptare  

Intervistuar nga profesoresha Hanumshahe Ilazi, Prishtinë

Me rastin e festave të fund vitit Presidentja e Republikës së Pavarur zonja Vjosa Osmani shpërndau disa medalje shumë personaliteteve të fushave të ndryshme në shkencë, në fushë të artit,shkrimtarë, poet, arkiekt, mjekë. Ju dhuruan medalje figurave të ndritura  si Jeronim De Rada, Zef Schiro, Serembe, Belluscit dhe  midis tyre edhe ju dr Ornela Radovicka, për kontributin tuaj  në përhapjen e gjuhës dhe kulturës arbëreshe.

  • Zonja Radovicka. Kur keni filluar të njiheni me kulturën arbëreshe?

Ishte viti 1990, kur shkrova për herë të parë një poezi mbi mbi Arbërinë e arbëreshëve botuar në  revistën Arbëreshe “Lidhja” themeluar nga Prof Antonio Bellusci dhe që atëherë u bëra bashkëpunëtore e kësaj reviste. Në vitet në vazhdim vizitova të gjitha fshatrat arbëreshe, edhe ato në Sicili kështu  “u dashurova” me botën arbëreshe. Dhe prej shumë vitesh punoj në Qëndrën albanologjike krijuar në 1980 nga At Bellusci, ku botojmë, publikojmë, ndihmojmë për temat e dipllomave universitare mbi botën arbëreshe, si edhe presim visitator shqiptarë nga të gjitha kontinentet që duan të njihen me gjuhën kulturën arbëreshe.  

  • Çfarë e preokupon sot në botën arbëreshe?

Bota arbëreshe, është bota më e bukur, më e rrallë, më e veçant,  më e vështirë, dhe akoma pa eksploruar. Ajo që më preokupon për të është Gjuha dhe kultura arbëreshe që po asimilohet.

Kjo është aq në dukje, sa Unesko e ka shpalluar atë si  gjuhë në rrezik zhdukje

Sot kjo gjuhë nuk flitet më tepër se sa  1% e të rinjëve. 

  • Kush është fajtor që arbëreshët sot arritën në këtë gjëndje. Në itali është edhe ligji 482\99 i cili mbron arbëreshët?

Mendoj se, janë shumë faktor politik, po ashtu edhe foktor socio- ekonomik-kulturale të cilët kanë ndikuar mbi gjuhën dhe kulturën arbëreshe.

Brënda kësaj sfere nuk  mund të anashkalohen faktorët gjeopolitike në Italinë meridionale, por  nuk përjashtohet edhe fakti se nëse arbëreshi arriti në këtë pikë deri diku “fajtor”indirekt  është edhe  vet bota arbëreshë. Në familjet arbëreshe nuk flitet më  arbërisht, dhe fatkeqësisht ka humbur deri diku ajo pjesë e shejnjtë  e quajtur ndryshe “Sensi i appartenecës \ Sensi i përkatësisë” tek brezat e rinjë. 

Le të ktehhemi tek Ligji 482\99. Ky ligj  në teori mbron arbërshët por është plot me paradokse në aplikimin e tij dhe ka nevojë për tu modifikuar.  Për mbijetesën e gjuhës arbërishte ky ligj nuk iu jep mundësinë  arbëreshëve për mësimin e  detyrueshme të arbërishtes në shkolla shtetërore”. Ky ligj nuk është si ligji  që mbron popullsinë minoritare në kufij me Italin, me përdorim të  gjuhës gjermane apo Franceze, të cilat mbrohen nga ligjet rajonale, nacionale, por edhe nga  ligjet internacionale kufitare). Pra Ligji 482\99 i jep mundësinë fakultative të mësimit  të gjuhës arbërishte.

Ligji  482\99, është i çalë sepse  aplikohet vetëm në rajonet territoriale me minorancë historike, dmth përbledh vetëm 7 rajonet arbëreshe ku  ata janë ngulur historikisht me shekuj dhe nuk është i aplikueshëm  në krahina që ka një popullsi të konsiderueshme arbëreshe, psh në Piemonte, krahinë kjo jo minorancë territoriale historike arbërshe, por që  në të rregjistorhet një popullsi prej  10 mijë arbëreshe nuk përfshihet në ligjin 482\99.)

Si është rregulluar sistemi arbëresh me botën arbëreshe për mbajtjen gjallë të botës arbëreshe?

Arbëreshët janë një fenomen, dhe mendoj se nuk është futur ende në asnjë sistem definitiv.

Rregullator sot për sot janë arbëreshët me shoqatat e tyre dhe si i tillë nuk duhet të reduktohen  apo të apostrofohen në një grusht akademikësh, por  bota arbëreshe duhet të kenë  një larmi përfshirës specialistë  si antropologë, psikologë, etnolingustik, ecolinguistici që të studjojnë  mbi  fenomenin e Botës arbëreshe. Reduktimi vetëm  në dy akademik, bënë që  bota arbëreshe të jetë monopol e të sjellë dëme të mëdha e të pa rikuperueshme.

Për sa i përket botës së tyre religjose, ajo është rregulluar nëpërmjet Eparkive, ajo e Ungrës dhe Piana degli Albanesi, Sicilia.  

Pse promovoni mësimin e arbërishtes dhe jo gjuhën shqipe standart të sotme?

Mendoj se, nuk vendosin shqiptarët për vullnetin e arbëreshëve.

Nëse unë, shqiptare e Shqipërisë ndihem mirë  që flas gjuhën shqipe me të cilën u rrita, ashtu edhe edhe arbëreshi  ndihet mirë kur artikulon varjantin e tij, arbërishten që  i flet mëma,  që i trashëgoi nga gjyshi. Arbërishtja ka qenë gjuha e shpirtit përcjellë për 600 vjet me rradhë ndërsa italishtja për ta gjuha e bukës.

Në Arbërinë e arbëreshve gjenden 50 ngulime dhe 50 të folura, cila nga të folmet duhet të merret për bazë.  

Pikërisht këtu qëndron edhe vështirësia akademike, në zgjedhjen e varjantit të duhur.

Por shembullin e ka dhënë Kisha arbëreshe \ Eparkia e Ungrës  me liturgjinë e saj në varjantin arbërisht  më 1968 mbështetur në të folmen lokale të ngulimeve ku bënin pjesë besimtarët.  

Krijoi një Koine, duke u bazuar në të folmet e qytezave arbëreshe të ritit Bizantin.

Përse mos të merret ky model edhe për gjuhën e arbëreshëve të 50 ngulimeve në shtatë rajonet e Italisë, (edhe pse unë  ngul këmbë dhe them se janë; Puglia, Kalabria, Bazilicata, Campania, Sicilia, Abruzzo, Molise duke shtuar edhe atë të Piemontes  në Torino, ku përmblidhen një numër i konsiderueshëm arbëreshë ardhur nga këto shtatë krahinat). 

I madhi Ernest Koliqi  e konsideroi aktin e kishës arbëreshe,  një vepër gjigande për botën arbëreshe. Edhe Sicilia, me  ngulimet arbëreshe Mezzojuso, Palazzo Adriano, Contessa Entellina, Cristina Gela e Piana degli Albanesi  votuan për një koine liturgjike por nuk iu arrit qëllimit.

Një “Koine nacionele” një  “gjuhë e unifikuar”, nuk është një gjuhë teknike, por një  gjuhë e cila të mbështetet në bazë të të folmeve lokale. Nuk injorohet e folmja lokale, është gjuha që iu përket arbërshëve. 

 Sa është ruajtur varjanti arbërisht deri më sot?

Arbërishtja e sotme e cila flitet pak  dhe prej një moshe mbi 50 vjeç mundohen ta ruajnë deri diku, por arbërishtja ka patur gjithmonë  trysniinë e italianizmave,ndikime të greqishtes për hirë të liturgjisë,  si edhe krahinizmat. Mos harrojmë se arbëreshët në shekujt e mëparshëm ishin folës të latinishtes e cila përdorej si gjuhë zyrtare, greqishja  gjuha e kishës, dhe krahinizmat gjuha e tregëtisë, por dashuria për identitetin dhe krenaria që ishin Arbër i bënë  ata në shekuj  të ruajnë në breza më së mirë gjuhën arbërishte.  

Sa punohet në botën arbëreshe nga vetë arbëreshët për ruajtjen e gjuhës dhe kulturës? 

Mendoj se askush nuk ka dhënë një kontribut kolosal mbi Arbërinë, sa kanë dhënë individët arbëresh. Ku secili edhe pse mes vështirësive secili prej tyre  formojnë trurin e Arbërisë.

Truri nuk është Akademia por arbëreshët vetë, të cilët njohin realitetin, përballen me realitetin, bëjnë hulmtime, kërkime, e nxjerrin një numër të madh publikimesh.

Janë pikërisht ata arbëresh që kanë “sensin e aparenencës” të cilët vazhdojnë të qëndrojnë në ato male ku u vendosën të parët e tyre të mbledhur në dy federata të mëdha ku përfaqësojnë rreth 70 shoqata.  FAA  me president z Damiano Guagliardi, një individ i zell në botën e Politikës por edhe më kontibutin e tij individual në fushë të kulturës së botës arbëreshe, si edhe nga Prof Italo Elmo, kërkues, hulmutues dhe divulgator i botës Arbëreshe dhe organizues i cili mban si një urë të fortë botën shqiptare me atë arbëreshe.  

Brënda këtyre shoqatave është një botë eksplozive me historianë, artistë,  gjuhëtarë, koreograf, mësues, aktivist,  poet, shkrimtarë, këngëtarë, autor tekstesh, vallëtare, etje

Arbërshët në shtatë krahinat e Italisë kanë punuar me mish e me shpirt për të mbrojtur gjuhën e tyre, kulturën. Një numër i madh; artistë, poetë, shkrimtarë, historjanë, gjuhëtarë, arkitekt, mësues, këngëtarë, valltarë, lëvrojnë  pa pushim, punojnë me mish e me shpirt.

Të bien lotët kur shikon që akoma si prof  Agostino Giordano beson tek arbërishtja gjuha e mëmës  dhe që një jetë të tërë derdh duke mbrojtur gjuhën, e vazhdon të jepë më të mirën e mundshme duke mbajtur gjallë me sakrifica gazetën e tij “ Jeta arbëreshe”  që sapo doli nr 94.

Imagjinoni Prof Carmine Stamine 90 vjeçari që jo vetëm publikon, por shkon edhe në klasa e u mëson fëmijëve arbërisht. Sa i madhërishëm në thejshtësinë e tij.  Mendoni  90 vjeçarin At Bellusci që nuk ka ditë që mos të vizitohet Qëndra e tij, Bibloteka e tij  e mos të bëhen kërkime, dhe Ai  edhe pse i sëmurë hap dyert, i fton, bashkpunon,  dhe qëndron bashkë me ta, duke i rritur dashurinë për gjuhën dhe arbërinë. Si këto figura kaq pozitive ka edhe të tjerë në botën arbëreshe. Bota e arbëreshëve nëse ka mbijetuar deri më sot, është vetëm falë arbëreshëve, prandaj arbëreshët s’kanë pse ti thonë “Faleminderit” askujt,!

Çfarë nuk arrin të perceptojë Akademia e sotme  shqiptare  mbi arbëreshët?

Akademia shqiptare dhe katedrat e gjuhës shqipe në Kalabri, Napoli, Bari, Romë, Venezia  mendoj se e  dinë shumë mirë se arbëreshët gjenden në një situatë ku mungon një gjuhë unike,  ku nuk është përpiluar një Abetare unike, ku mungojnë mësues të mësimit arbërisht, ku  mungon një Albo ku të rregjistrohet kontigjenti i mësuesve, mungesa e tekstesh mbi gjuhësinë si sintaksë, morfologji, fonetikë, sepse deri më sot bota akademike nuk ka përpiluar asgjë prej këtyre.

Siç e shohim arbëreshi  nga pikëpamja gjuhësore është lënë në mëshirë të fatit!

 Mendoj se Botës Akademike shqiptare i mungon perceptimi i realitetit, nuk dinë se çfarë bëhet në botën arbëreshe. Bota shqiptare ka ngelur shumë prapa  mbi kërkimet shkencore  në  botën arbëreshe dhe kjo duket qartë në hulumtimet e bëra mbi ta  në fushë të historisë, në fushë të letrërsisë,  gjuhësisë, antropologjisë, psikologjisë.  Ndoshta në mendjen bota akademike shqipatre  krijon idenë se bota arbëreshe ka vdekur, por Gabohen! Arbërshi nuk është as fosile dhe as relike, arbëreshi është ende i gjallë dhe ka dhënë një produkt sa nuk e kanë dhenë edhe vet istitusionet e saj!  

Për të treguar se  sa e pa eksploruar për të mos thënë se sa është e papërfillur është  bota arbëreshe prej  hulumtuesve shqiptare do jap një shembull. Arkitekti  arbërsh Atanasio Pizzi banues në Napoli por i lindur në Shën Sofia di Epiri,  vjen në Qendrën Bellusci dhe na kërkon ndihmë për një kontakt me Universitetin e Tiranës dega Arkitekturë.

Rastisa të shkoj në shtator në Tiranë dhe ndalem në Universitetin e Tiranës. Takoj  prof Oroshi Armando( me porosi të Pizzit) i cili  më pohoi se ne Universiteti i Tiranës nuk është bërë asnjë hulumtim deri më sot mbi arkitekturën e ngulimeve arbëreshe të Italisë.

Nga A. Pizzi mësova se Qëndrat e sotme Komerciale nuk janë gjë tjetër veçse  imitimi i “Gjitonisë” së arkitekurës arbërshe. E merrni me mënd sa prapa kanë ngelur me kërkimet mbi arkitekturën arbëreshe?!  

Është për tu ardhur keq që injorohet bota arbëreshe me individë të pasur dhe me njerëz disponibile që ndihmojnë pa rezerva botën shqiptare. Përmendim prof Francesco Marchiano\Spezzano Albanese, Professor Caloggero Raviotta, Professoresha Tommasina \Contessa Entellina,  prof Mario Massari\ Chieuti, Prof Mario Bellizzi\ Shën Vasili,Costandino Bellusci\ Platani,Zef Chiaramonte\ Palermo, etje  të cilët në një farë mënyre furnizojnë me hulumtime kërkuesit shqiptare që nuk shkulen nga katedra e Tiranës, e për të marrë rrugët drejt botës arbëreshe presin fondet.

Por ka edhe një numër i madh të botës arbëreshe në fushë të artit  që punojnë pa rezerva si Michele Greco\Frascineto\ Nicola Mele\ Acquaformosa\ Silvana Licursi, Maria Antonieta Rimoli, Tommaso Bellusci\ Frascineto,  Rocco Marco Moccia, prof Cettina Mazzei, Lucia Mrtino, Mimmo Imbrogno,  Gennaro de Cicco, Giusi Schirò, Giorgio Cuccia\ Sicilia, apo  edhe individ në rrjetet sociale  si  miku im Mario Occhineri i cili më mbështet me artikujt  midis botës arbëreshe dhe asaj shqiptare. Me këtë dua të them që  janë shumë shumë e shumë  arbëreshë të tjerë që  punojnë në heshtje dhe  shkrijnë energjitë për botën arbëreshe  

Përse është në rrezik edhe  kultura arbërshe?

Mendoj se  aty ku nuk flitet gjuha e nënës edhe kultura dalëngadalë përcillet e çalë. 

Mungesa e shkollave në gjuhën e komunitetit sjellë mangësi edhe në kulturën e tij. Dikur Bota arbëreshe kulturën e përcillte nga nëna te fëmija, sot kjo gjë nuk ndodh.

Sot bota arbëreshe mendoj se  kemi një  popull “bikultural” por  edhe “analfabet” në gjuhën e kulturës së tij, gjë e cila nuk ndikon poztivisht mbi kulturën e tij.

Gjuha dhe kultura janë të lidhura me njëra tjetrën.  Kultura trasmetohet, fitohet por edhe kontaminohet në vite. Këtë kontaminim e shohim psh te kostumin e burrave në botën arbërrshe

Deri më sot nga studimet, hulumtimet, fotot, në kulturën arbërshe  është ruajtur vetëm kostumi i grave dhe jo ai i burrave. Kështu që as fustanella, as Plisi nuk janë element të botës arbëreshe.

Ajo që  çka është autentike dhe e  përcjellë  në shekuj duhet e lënë  ashtu siç është!  

Kostumet arbërshe  janë aq  të bukura, me famë sa me shekuj  kanë tërhequr gjithmonë vëmëndjen e shkrimtarëve, artistëve udhëtarve në shekujt e mëparshëm. Kostumi i grave në kulturën arbëreshe është identitet dhe art. Në të është derdhur universi i botës arbëreshe dhe  ka rregulat e saj preçise, por ndonjëherë  shohim edhe në to deformime, por që ndodh rrallë.

 Sa është i rëndësishëm besimi dhe kisha tek arbëreshët ?

Arbëreshët  rridhnin nga kishat illirike, i përkasin ritit bizantin,  në fillim ishin në patriarkën e  Ohrit, dhe që nga më 1919 me krijimin e  Eparkisë së  e Ungrës, me peshkopin Bizantin, nën Juridiksionin e Papaës dhe më  Eparkia e Piana degli albanesi  themeluar në 1784 Palermo\ Sicili themeluar nga Guxata.   

Arpëreshët të parën gjë që bënë kur erdhën në  fund të shekullit XIV ndërtuan kishat e tyre të ritit Bizantine. Më vonë, në shekulli XVI, ndodhën ndryshime historike, shumë priftërinjë u vranë, disa u burgosën dhe një pjesë e ngulimeve u kthyen në ritin katolik.  

Thuhet se  kishat arbëreshe sot  janë në krizë. Ç’po ndodh me to?  

Si ju thash më sipër në botën arbëresh besimtarët e ritit bizantin grumbullohen në dy Eparki:

Sicila dhe Ungra 

Eparkia e Piana degli Albanesi në Sicilsë sot  ndodhet në një  situatë shumë e vështirë dhe besimtarët e saj po  kalojnë momente shumë të vështira.  Sede e shenjtë ka emëruar një peshkop  latin në krye të saj. Arbëreshët janë të ritit Bizantin dhe nuk pranojnë një peshkop të ritit latin, që as nuk njeh edeh gjuhën arbërshe të besimtarit bizantin. Kjo do të thotë që riti të bëhet në Italisht dhe kjo sjell asimilim të tyre. Botën arbëreshe dy faktor e ndajnë me identitet Gjuha dhe riti i tyre bizantin dhe jo latin. Ky rast  ka indinjuar shumë botën arbëreshe të ritit bizantin në Sicili të cilët jo vetëm po protestojnë por po kërkojnë edhe ndihmë nga  Eparkia e Ungrës që është më e fort sot për sot në mbajtjen e ritit dhe të gjuhës.

Por mos harrojmë se në planin kulturor Piana degli albanesi e Bota arbëreshe e Sicilisë me shekuj ka dhënë një kontribut të madh e kolosal  në ruajtjen e gjuhës dhe kulturës arbëreshe. Besimtarët e ritit bizantin nuk meritojnë këtë plagë shpirtërore.

Shpresojmë që të merret në konsideratë kërkesa e besimtarëve të ritit bizantin në Sicili.

Eparkia e Ungrës  vazhdon të praktikoj  ritin bizantin të Kostandinopojës, por nën juridiksionin e Romës.  Liturgjia zhvillohet  në tre gjuhë, greqisht, italisht, arbërisht, dhe  mbledh në gjirin e saj besimtarë të rreth 30 parrokje të  Kalbrisë, Basilicata, Molise. Edhe kjo Eparki është nën juridiksjonin e Romës.  

Por edhe Eparkia e Ungrës po kalon momente të vështira. Nga 30 parrokje  rreth 16 parrokje janë të muluar nga priftërinjë  të huaj. Sipas statistikave  mbi  50% të priftërinjëve që nuk janë arbëreshë,  dhe si të tillë  ata nuk kanë “sensin e apartenenzes” së botës arbëreshe.  Prifëtrinjë  e huaj te parrokjeve  janë rrogëtar, nuk janë misionar. Mbaron puna kthehen tek familja..

Në parrokjet arbëreshe  nuk është më ajo forca e kishës së dikurshme, kur parrokjet shërbenin si shkolla për mësimin e gjuhës.  Ku prifti ishte eshe albanolog. Unë kujtoj një episod kur profesorët  nga Kosova i dërgonin abetare Papas A. Belluscit në Falconara albanese për fëmijët arbëreshë që të  mësonin gjuhën.

Çfarë duhet të bëjë çdo individ arbëresh  për të mbajtur gjallë gjuhën?

Mendoj se për mbajtjen gjallë të gjuhës  rolin kryesor e ka familja. Njëqind vjet më parë nuk kishte shkolla në komunitetin arbëresh, por flitej arbërisht, dhe ishte pikërisht nëna ajo që përcillte gjuhën fëmijës, prandaj le të fillojnë të sensibilizohen nënat e rregjistrojnë fëmijët në shkolla për mësimin e arbërishtes edhe pse ky ligj është sakat “ligji 482\99” por në fund të fundit  iu jep mundësinë e gjuhës. Eparkia e Ungrës po shpërndan falas dy volumet “Alfabetizzazione”, prandaj kush dëshiron le të  fillojë mësimin e gjuhës  me këto volume,  deri sa të përpilohet një tjetër tekst më i avancuar.

Një faktor tjetër është se jetojmë në botën e kibernetikës, dhe “Inteligjenca Artificiale”, aplikimi i saj, i jep mundësinë arbëreshit  të mësojnë gjuhën e tyre.

Bota arbëreshe sot duhet të rrisë ndërgjegjen për “sensin e përkatësisë”, autostimën e prkatësisë në këtë komunitet.   

 Çfarë mendon për rolin e kryetarëve të bashkive të qytezave arbëreshe në ruajtjen e gjuhës dhe të kulturës ?

Kryetarëve të Bashkive të ngulimeve arbëreshe  sipas ligjit 482\99 iu jepet mundësia që të fillojnë e të shkruajnë në dygjuhë. Ligji iua jep mundësinë të përdornin arbërishten në certifikatat administartive, kështu nëse kanë vullnet  që nesër në mëngjes mund ta praktikojnë nxjerrjen e çertifikateatave te lindjes, vdekjes,  apo në certifikatat e martesës edhe në arbërishten e tyre.  (Përjashtojmë këtu Piana degli Albanesi, të cilët e aplikojnë prej kohësh si mësimin në arbërisht ashtu edhe në aministartën lokale)

Çfarë kontributi mund t’iu japi Mëma Shqipëri arbëreshëve?

Qofsha e gabuar, por shikoj një indiferencë nga Akademia e Shkencës karshi  popullit arbëreshe.

Dikur shumë albanologë shqiptarë kanë qenë zemra e arbërshëve. Sot këta albanologë nuk janë më.  Nga bota akademike shqipatre ka një rënie të dukshme për njojen  hulumtimin dhe studimin e botës arbëreshe. Flasim për një popull unik që kanë rezistuar në shekuj që egzissiston sot, lëvron me punimet e tij, dhe kjo Akademi është indiferente krahas shumë poetëve apo shkrimtarë të botës  së sotme arbërore!

Por edhe Qrveria e Tiranës  me sa shohë nuk ka atë vullnet politik vëllazëror që duhet të tregojë.  

Kryeministri Rama ka ardhur tek arbëreshët,  I ka parë ku jetojnë, i ka vizituar, dhe  me siguri që do ti ketë pyetur këta kryetar të Bashkive se përse keni nevojë.

Lind Pyetja: A kanë rënë në një akord të përbashkët për një projekt konkret ku të përfshihen të dy shtetet  si ai i Italisë dhe ai i Shqipërisë, mbi shtrimin e çështjes për arsimin e detyrueshëm të gjuhës, apo rolit në mbrojtjen e kulturës së  arbëreshe,në  ato segmente ku nuk aplikohet ligji 482\99?

Nuk mendoj se kryetarët e Bashkive  të botës arbëreshe shkojnë në Tiranë vetëm për të promovuar veten e tyre, apo për të bërë ndonjë fotografi mes gradacelave?! Kryetarët e  Bashkive nuk  janë  pionierët e dikurshëm që bënin Paradë, kalonin para tribunës dhe përshëndetnin Byron Politike dhe Udheqësin e saj. Kryetarët e bashkive arbërshe janë një forcë politike, përfaqësojnë një popull dinjitoz dhe unik në botë, nuk duhet të kenë kompleksin e inferioritetit e të ndihen të tërhequr. Ata me ndërgjegjen e popullit arbëror mbi shpatullat e tyre dhe duhet të ulen paralel me Kryeministrin e Shqipërisë e të shtrojnë çështjen arbërshe ashtu siç është, të dalin me projekte konkrete  mbi ruajtjen dhe promovimin e gjuhës, kulturës arbëreshe për aplikimin e ligjit të çalë 482\99.

Arbëreshët jetojnë në  qyteza të thella në Jug të Italisë ku planet gjeopolitike, i kanë shpopulluar akoma më shumë këto zona  dhe kanë rriur edhe papunësinë, prandaj  mendoj  që  midis Botës Arbëreshe në Itali dhe Shqipërisë  të lindë  edhe një bashkpunim në  promovimin dhe zhvillimin e turizmit dhe kulturës  të qytezave arbëreshe.  Inisiativat duhet të nisi që nga shkollat. Nxënës të shkollave nga Shqipëria, Kosova, të vijnë e të vizitojnë vëllezërit arbëresh në Itali.  

Mëma Shqipëri apo edhe mëma Kosovë janë në zhvillim, po  shohim nga dita në ditë që si Tirana ashtu edhe Prishtina po trasformohen. Nuk do të ishte mirë që të tërheqin  organikën; teknikë,  arkitekt, inxhinjerë edhe  nga Arbëria e arbëreshëve!

Nuk do ishte mirë të ndihmojë vëllai vëllanë?

Apo këto vlera nuk egzistojnë më?

Arbërshi nuk  është naiv, nuk ka nevojë i për “copa letra” nderi. Arbëreshin e nderon fakti që është Unik në botë dhe mjafton kjo për të qenë i nderuar, sepse  ashtu si ju thashë edhe më sipër Arbëreshi është Fakt, është Mënyrë jetese, nuk Imitohet!  

 Ornela, në shkrimet tuaja unë ju konsideroj  trasparente dhe të sinqertë dhe për këtë dua që të më përgjigjeni  po me aq trasparencë. Çfarë ka te arbërshët diçka që nuk shkon?

Para se ti përgjigjem kësaj pyetje dua të bëjë një “parathënie”

Arbëreshët ndihen deri diku si “Jetim”. Ata u ngrohën disi me krijimin e Qëndrës së Studimeve dhe Publikimeve të botës Arbëreshe në Tiranë me drejtoreshë Diana Kastrati.  Arbëreshët, e pritën me kënaqësi këtë lajm dhe  menduan se kjo Qëndër do të ishte shtëpiza e tyre.  Në fakt qëndra për dy vjet me rradhë iu hapi dyert.  Por viti që shkoi kjo shtëpi  edhe pse i ftoi në në vatrën e saj “Ditën e Arbëreshëve” ndodhi ajo që nuk duhet të ndodhte;“Krypleqtë akademikë” në Tiranë mbyllën derën nga brënda, spostuan të zotët e shtëpisë, eleminuan të gjithë ata përfaqësues të artit, të historisë, shkrimtarë, poetë, por edhe përfaqësues të politikës dhe ngaqë kishin edhe gurin edhe arrën,  vet vendosën, dhe vet vulosën. Në muajin nëntor 2023 për shkak të anullimit masiv të tyre, bota arbëreshe  ngeli përsëri të zhgënjyer!

Për këtë reaksion e sorollatje që iu bënë arbëreshëve dikush duhet t’iu japi llogari!

Kush është fajtor  tu rijapë atyre arbërreshëve dinjitetin që iu përdhunua në “ Ditën e Arbëreshit”. Deri më sot askush nuk e ka marrë përgjegjësinë!.  

 Ju më pyetët se çfarë nuk shkon tek  karakteri i arbëreshëve?

Nëse zë një mik arbëresh është besnik për tërë jetën. Të mbron të do dhe derën e tij e ke gjithmonë të hapur. Duke qenë të tillë nuk tolerojnë lehtë.

Sipas meje Bota arbëreshe ka vetëm një problem karakterial. Secili prej tyre punon por duhet të konsiderohet  “ I pari”. Kjo karakteristikë “ për të qenë i pari” dhe “krenarie” shpesh herë nuk të bënë leader, por të çon në “ndarje”, dhe të kthen në “individualist!

 Çfarë i duhet sot botës arbëreshe më shumë se çdo tjetër?

Mendoj se botës arbëreshe i duhet ndërgjegja arbërore, sensi i përkatësisë si edhe të jenë të bashkuar. Kam idenë nëse se arbëreshët po të bashkohen me njëri tjetrin, për hirë të dashurisë për Arbërinë ata mund të arrijnë çdo gjë vet. Nuk kanë pse të mbajnë shpresa tek të tjerët.

Mësimin na i ka lënë amanet Gjergj Kastrioti Skënderbe me “Lidhjen e Lezhës”. Do të ishte një kryevepër “Lidhja e Arbëreshëve” ku të mbizotëroj dialogu, ku të përballen me njëri tjetrin, ku të respektohet “mendimi i lirë dhe ndryshe”, dhe  ku të merrej për bazë ajo që është më e mirë për Arbërinë, duke lenë pas interesat vetjake.  Arbëria është e madhe dhe ka vend për të gjithë arbërreshëst, mjafon të respektohet hapsira e secilit.   

Presidentja Vjosa dhe z Vehbi Myftari këshilltari i saj, vizituan këtë vit  Qëndrën albanologjike të e At Belluscit. Ç’farë përshtypje keni?

Gjatë vitit 2023 në muajin Prill ditën e Pashkëve na erdhi dhe na  vizitoi Biblotekën dhe Qëndrën tonë albanologjike  Presidentja e Kosovës Zonja  Vjosa Osmani si dhe Këshilltari i Presidencës  Z.Vehbi Myftari. At Bellusci ka dhënë një ndihmë të madhe për Kosovën dhe Qëndra jonë Albanologjike mbi gjuhën dhe kulturën arbërshe  ka mbajtur gjithmonë lidhje me Kosovën, Diasporën  kosovare në Zvicër, Germani, Austri dhe kemi qenë gjithmonë aktiv me ta.  

Ajo që na bëri përshtypje ishte se Presidente Osmani,  ndryshe nga ish Presidenti i Shqipërisë i cili   erdhi dhe na vizitoi, na premtoi, dhe nuk mbajti asnjë premtim, ndërsa  Presidentja  Vjosa menjëherë u hodh “në katjer”. Si fillim i dha nënshtetësinë Kosovare At Belluscit duke e quajtur “bir të saj” për kontributin e tij në Pavarësinë e Kosovës, dhe gjatë këtij viti kemi patur herë pas herë kontaktet me këshilltarin  e Presidencës zotin Vehbi Myftari i cili po na mbështet për publikimin  e disa rrëfimeve, këngëve, si edhe të dhënat mbi kostumin e Frascinetos rrëfyer  nga 90 vjeçarja Caterina Bellusci. Janë në arbërisheten e saj dhe jo në standarten shqipe.Qëllimi i këtij mini projekti ishte që mos të humbisnim arbërishten e  Frascinetos që e ka përcjellë shumë mirë dhe qartë per rreth një shekull zonja Katerina. Arbërishtja e saj, tingëllon e bukur,një arbërishte e pastër,një arbërishte shekullore, e gjallë, ëmbël dalë nga shpirti arbëror.

Ç’farë do t’iu thoshit vizitatorëve që vizitojnë qytezat arbëreshe?

Nëse do vini e të takoni arbëreshët mos u turrni vetëm të bëni ndonjë foto, dhe as mos u entuziazmoni kur shikoni një bijëz të vogël arbëreshe e cila me kostumin e saj të bukur të derdhur në ar të qepur me sakrifica mëma e saj e lëviz gjithë hijeshi në ceremoninë” Vallja”!

Mos u entuziazmoni edhe nëse shikoni vogëlushët që këndojnë në kishë arbërisht e me zell, e mos krijoni idenë se arbëreshët  e ruajnë kaq mirë gjuhën!

Mos u mjaftoni me krenarinë që iu pushton kur ndonjë i vjetër ju përshëndet arbërisht.

Mos i gjykoni  arbëreshët  kur do kuptoni që pjesa masive nuk flasin më arbërisht..

Por ju lutem, nëse je shqiptar i vërtet kudo që ndodhesh në çdo fushë që je; në  politik, shkencë,  si bizesmen, apo si intelektual që je, hiqni  dorë edhe nga “ Përfitimi” mbi  karrjerë apo mbi ekonominë mbi shpinën e arbëreshëve,por reflektoni,  dhe bëjë diçka për Arbëreshin në të mirën e tij që jo vetëm të mbijetoj për mos tu asimiluar, por të ringjallet të rikthehet në hapsirën e tij. Të bësh diçka konkrete për ata sot, është edhe çështje kombëtare, dhe detyre për çdo shqiptar  dhe nëse e do vëllanë,  jepi ndihmë konkrete!

Kush është Arbëreshi për Ju?

Në vite kam dhënë shumë përkufizime mbi madhështinë e këtij populli, sepse arbëreshët nuk janë vetëm Folk, kostume, e  ku shpesh i paraqisin nuk janë as kuklla  për Paradë në rrugët e kryeqytetit mëmë ,  por arbëreshi është një “Fenomen”. Ai  që i shkon për shtat vetëm  konceptit “Arbëresh” dhe si i tillë meriton të Konsiderohet, të Studjohet, dhe mbahet si “Etalon”në gjininë e tij të vetme!

 

Ç’farë kupton me kulturën arbëreshe?

Arbëreshi nuk është vetëm gjuhë dhe folk, arbëreshi shkon më tej. Është një popull me histori të lavdishme, me antropologjinë e tij, me figurat e tij ilustre si Pasquale Baffi, inxhinier Jura, Scura, vellezërit Torello, Anselmo Lorecchio etje etje Kam mendimin që të ndërtohet një muzeum në Napoli. Do të thoni Ju pse pikërisht Napoli dhe jo Cosenza?!

Në Napoli zbarkuan arbëreshët. Në Napoli studjuan arbëreshët. Në Napoli u botuan veprat arbëreshe. Në Napoli u pushkatuan  figura të rëndësishme të botës arbërshe.

Në Napoli  Skënderbeu la gjurmë në takimin me mbretin e Napolit.

Mendoj se pikërisht për këto arsye ia vlen për Arbëreshët  të krijohet një qëndër aktive në këtë qytet të përjetshëm.

Motivi tjetër është se Palermo është distante, sepse edhe në palermo do të ishte mirë.

Kur shkova për herë të parë  në Palermo pash që Eparkia Piana degli albanesi  ishte  në qëndër të Palermos, ku i jepej  mundësi  turistit nga e gjithë bota të njihet më këtë komunitet.

Sot për sot fshatrat e Arbëreshëve është vështirë ti vizitosh për arsye hapsire dhe kohe por edeh komunikacioni e infrastrukture.

Dikush nuk mund të jetë dakord, dhe ndoshta nuk përputhet me këtë ide,por në Torino kemi muzeumin më të rëndësishme të Egjyptit. Kultura bëhet internacionale. 

Gjatë një vizite në Bibliotekën  Bellusci, kur për vizitë na erdhi Robert Elsia, historiani Kanadez na tha: “Ju shqiptarët duhet të shkruani historinë gojore e cila është po aq e rëndësishme  në mos më tepër se sa ajo e kronikave, sepse kronikat në fun të fundit  i shkruajnë ato që fituan,por historia  gojore ka bërnda vërtetësinë e të pa thënave. Nëse nuk do të filloni ta shkruani historinë gojore arbëreshe  do të humbisni historinë”.

Në fakt ne nuk jemi konservatorë të mirë. Nuk ruajtëm kishat, dhe si përfundim e na i morën,  nuk ruajtëm “Qenin e Sharrit” dhe na i morën, po humbim edhe arbëreshët, fenomeni më i çmuar human!

A do dëshiroje ndonjë gjë të veçantë  për botën arbëreshe?

Siç iu thashë  dhe më sipër, në rradhë të parë dëshiroja që në ngulimet arbërshe të hapeshin shkollat e detyrueshme në varjantin e arbërishtes.

Shpresoj në një raport të gjallë vëllazëror midis arbëreshëve dhe Shqipërisë, Kosovës, Maqedonisë së Veriut, pjesa e Malit të Zi,  si dhe Diaspora kudo që ndodhen, sepse Arbëreshët me sa kam kuptuar e dëshirojnë dhe Shtëpinë e tyre të cilën e kanë ëndërruar gjithmonë në  zemrën e Mëmës Shqipëri prandaj mos  i harroni këta arbëresh që dikur nga ato Istitute që ata hapën me munde e sakrificë në një atdhe që nuk ishte i tyre,  përfituan dhe u shkollua elita shqiptare.

Nuk nënvlrësohet arbëreshi dhe jo më të harrohet! 

Aderoni në ndonjë korrent politik, jeni pjesë e ndonjë Partie?

Partia ime është Arbëria e arbëreshëve. Nuk aderoj në asnjë forcë politike.

Jam e bija e një të  përjashtuar nga Pratia e Punës gjatë rregjimit në Shqipëri, dhe nuk më intereson politika. Dua të jem një shpirt i lirë dhe kjo nuk do të thotë se nuk kam ideale!

 

Intervistës sonë i erdhi fundi, çfarë do të shtoni nëse keni ndonjë gjë tjetër për arbërshët?

Desha vetëm të them se këtë nderim  pas 25 vjetësh kontributë në botën arbërshe që ma dorëzoi  Presidentja Kosovës,dua ta ndaj me të gjithë ata arbërshë që punojnë në heshtje, me të  gjithë ata arbëresh të cilët mes shumë vështirësive mbajnë gjallë Arbërinë! 

Unë jam thjeshtë një milingonë në këtë medalje!

Rofshin arbëreshet që punojnë për Arbërinë e  kudo që ndodhen!

Unë ç’do intervistë e  kam mbyllur me moton: Nëse një ditë arbëreshët do të asimilohen do humbasim një popull dhe jo një etni. Kjo sduhet të ndodh kurrë! Mos Harroni atje ku është një arbëresh është një Arbëri!

Përgatit  intervistën Profesoresha Hanumshahe Ilazi. Autore e 12 veprave si: “Kush i vrau Engjijt”, “Gra të njohura të trojeve Shqiptare”, “Fëmijët martirë të Kosovës 1981 – 1999″ , si dhe aktiviste e gjallë  e botës kosovare . (Në vijim disa foto nga aktiviteti  i dhënies së medaljes zonjës  Ornela Radovicka)

Prishtinë\ Kosovë, 30 Djetor 2023