(Vështrim i Rami Kamberit mbi poezinë e Hyrije Jusufit)
- Hyrje
Letërsia shqipe, sidomos ajo e shkruar nga gratë pas periudhës së luftës në Kosovë, është shpesh e ngarkuar me përjetime të dhimbshme personale dhe kolektive. Një nga zërat më autentikë të kësaj poezie rrëfyese është poetja Hyrije Jusufi, e cila në poezinë “Një buqetë lule” sjell një përballje të fuqishme mes një gruaje dhe realitetit të saj të mohuar si bijë, si motër dhe si qenie e dashuruar.
2. Teza
Në këtë poezi, Jusufi eksploron mungesën e dashurisë, shtypjen e identitetit femëror dhe dhimbjen e trashëguar përmes traditave patriarkale, duke e kthyer vargun në një klithmë për drejtësi emocionale. Me një gjuhë të drejtpërdrejtë dhe një stil emocionalisht të ngarkuar, poetja ndërton një poezi që sfidon rolet e paracaktuara gjinore dhe denoncon padrejtësinë e heshtur brenda familjes dhe shoqërisë.
3. Analizë tematike dhe stilistikea. Përjashtimi emocional dhe mungesa e dashurisë
Që në vargjet e para, lexuesi përballet me një deklaratë të fortë emocionale:
“Për fajin tënd dje nuk morra as lule / As puthje e përqafime shpirtërore” (Jusufi, v.1–2)
Lulet, simbol i dashurisë dhe mirënjohjes, mungojnë në një ditë të rëndësishme – Ditën e Nënës – duke theksuar mungesën e kujdesit dhe dashurisë nga një figurë afër. Në këtë mënyrë, poezia nxit një ndjesi faji dhe ndëshkimi ndaj një personi (ose sistemi) që ka ndaluar të drejtën e autores për të ndier dhe përjetuar dashuri.
b. Roli i gruas në shoqërinë patriarkale
Jusufi nuk paraqet thjesht një rrëfim personal, por ngre një kritikë të ashpër ndaj shoqërisë ku gruaja është e kufizuar në të drejtën për të qenë e barabartë:
“Ma thaje mundin për të qenë e barabartë / me vehten / me shoqe” (v.6–8)
Këto vargje dëshmojnë për një luftë të brendshme për vetëpërmbushje në një botë që i mohon asaj këtë të drejtë. Për më tepër, shoqëria e përshkruar nuk ofron as ngushëllim shpirtëror e as përkrahje materiale:
“Shteti helvetik të mbështeti / më shumë atdheut se qante për Ty” (v.47–48)
Ky kontrast ndërmjet përkujdesjes nga “të huajt” dhe shpërfilljes nga “të afërmit” shfaqet si kritikë sociale dhe politike.
c. Tradita si burim dhimbjeje dhe keqkuptimi
Motrat dhe familjarët, në vend që të ofrojnë solidaritet, paraqiten shpesh si burim trishtimi dhe përçmimi:
“Shtrerp femër më etiketoi / sa që çdo vargu dua t’i falë, këtë emër” (v.58–59)
Etiketa e “shterpës” është një nga format më të dhimbshme të përjashtimit në shoqëritë tradicionale. Poetesha këtu ironizon këtë paragjykim, duke e kthyer “shtrerp femër” në një shprehje që ajo do ta kthejë në poezi, si formë e fuqizimit të saj.
d. Stili dhe mjetet artistike
Gjuha në këtë poezi është e ngarkuar me emocione të forta dhe figura të theksuara stilistike. Disa nga to përfshijnë:
• Metafora:
“Buzëqeshjen ma burgose herët” (v.11)
“Dora lëngon peng përkëdheljen” (v.14)
• Ironia dhe sarkazma:
“Faleminderit vëllaiii…! Kam një mik në shenjën e bricjapit..!” (v.52–53)
Kjo ndërthurje e ndjenjës së dhimbjes me ironinë e hidhur shërben për të treguar jo vetëm trishtimin, por edhe mungesën e shpresës dhe zhgënjimin me marrëdhëniet ndërnjerëzore.
• Simbolika:
• Lulet dhe zambakët simbolizojnë dashurinë e munguar dhe ndjenjat që janë shtypur.
• Djepi dhe kalendari i shpirtit nënkuptojnë kohën e humbur dhe jetën që nuk u jetua plotësisht.
• Flaka, zjarri, Dielli – përfaqësojnë pasionin, dëshirën, por edhe ndëshkimin emocional që ndjen poetesha.4. Në vend të përfundimit
Poezia “Një buqetë lule”, e Hyrije Jusufit, përfaqëson një model të fuqishëm të letërsisë rrëfyese-feministe në kontekstin shqiptar, ku subjekti lirik nuk kërkon vetëm lule si simbolikë dashurie, por kërkon drejtësi emocionale dhe njohje të dinjitetit njerëzor e gjinor. Ajo sfidon rolet tradicionale të gruas, kritikon hipokrizinë familjare dhe sociale, dhe përmes poezisë kërkon shërim për plagët që koha dhe shoqëria nuk ia shëruan.
Në përfundim, kjo poezi nuk është vetëm një ankesë poetike, por një akt rezistence dhe një manifest për të gjitha gratë që nuk kanë marrë «as lule, as përqafime» në jetë. Ajo dëshmon se poezia mund të shërbejë si formë e të thënit të së vërtetës, e të shpalosurit të dhimbjes, por edhe si mjet për të kërkuar lirinë shpirtërore dhe barazinë njerëzore.
Referencë:
Jusufi, Hyrije. Një buqetë lule. Poezi e publikuar me rastin e Ditës së Nënës.NJË BUÇETË LULE
(Me rastin e ditës së nënës)Për fajin tënd dje nuk morra as lule
As puthje e përaqfime shpirtëroreMos të qoftë hallall kurrë
Ti që kohës sonë më ndaloje
Përpushjet e dëshirës
Ma thaje mundin për të qenë e barabartë
me vehten
me shoqe
Më le pa ëndërra
Buzëqeshjen ma burgose herët
Pa dashuri më përplase binarëve….Ma thave krahun
E dora lëngon peng përkëdheljen
Djepi do të muriset kohës varrit…
M‘i fale ninullave harrimin
Sot i përsëris në heshtje…
I mbaj thellë në dry shpirti …Ty të pëlqente të lumturije të tjerë
Sigurisht ndije dhembje për njerëz gjaku
Kohës së pakry të Kosovës sonë
E sheh më thoshe :
,,Kohë lufte – ata që i kanë dot nuk po mund t‘i mbajnë
Uri
A nuk është e njehtë si të mos i kesh“
më ngushëlloje
më ledhatoje fytyrës e përpije lotin e syrit tim
me buzë
Shkrum!Atëherë nuk i kuptoja të gjitha
Se dashuria flakë më digjte shpirtin
Ty kjo të mjaftonte
Nuk e njihja tradhëtinë syrit
Lulet e zambakët e natës pa dashmitarë
Shpërndanin aromë plot shije jete
E ti veç më shumë më doje …
Kur u falja dashuri për hatrin tënd
Atyre që të rrethonin…
Po ku janë sot
Ku mbetën dje!?„Të dua kështu si je
nuk nënshkrova kurrëfarë marrëveshje,
për të shtuar kombin
Për një djalë pushke
Falë atëdheut“O Zoti im
,,E dashur Ty nuk do të hakmirret Dielli as sot, as nesër, mua deri tani më janë ndrydhur buzëqeshjet“!
Kur dëshira u kthye në rrugë pa kry
Toka peshë të çonte
Sa këtu e frymë nuk merrje dot
Shteti helvetik të mbështete
Më shumë atdheut se qante për Ty
Motrat mbanin duarsh shamitë
me kujtime e aromë premtimesh grushtash
Numëronin ditët në kalendarin e shpirtit
Për jetën
,,Faleminderit vëllaiii…,, shkruante Lili
,,Kam një mik në shenjën e bricjapit..!
Kumtonte motra ..
Më përnënçmoi një ditë , tërbuar ishte
Babai i shkretë ndau realitetin që e besoi
Shtrerp femër më etiketoi,
sa që çdo vargu dua t‘i falë,këtë emër
grua e kotë – unë me terrin e mëngjesit
punëve që mi falte ky shtet demokratik, ikja
Femër që nuk pjell – po si kur kuptova që t‘i kishe fëmijë edhe për mua, me të e me të tjerë!
E kutadi se çfarë do të dëgjoja nga goja saj mes telash …
Vala e detit- shkëmbit të Kavasë
më falte melodinë e notave jetë
Isha e rrethuar me njerëz gjaku atë ditë
për bukuri
më falnin dashuri
më freskonin shpirtin që ma kalle ti flakë
diellit të fortë ja kalove….!Po si të i harroj të gjitha këto kujtime trishtësie
Unë „debilja“
Vëllai e miku i ëndërrave të motrës
Tashmë digjej në zjarrin e saj ,,40,,..!Mos të qoftë hallall kurrë që më le pa lule!
Por mbretërisë sime i përulem!
Të faleminderit o Zoti im …!Lutem të kem falë buzëqeshjen!
Hyrije Jusufi
(e botuar)
























