9.5 C
Zürich
Dienstag, November 17, 2026

Shqipëria mes revoltës dhe nevojës për ndryshim demokratik

Screenshot
Screenshot

Reflektime mbi protestat, përgjegjësinë politike dhe qytetarinë aktive

Zhvillimet e fundit në Shqipëri, veçanërisht protestat e përshkallëzuara gjatë tetorit 2026, më kanë nxitur të ndjek me shqetësim, Pa por edhe me interesim të veçantë, jo vetëm ngjarjet në terren, por edhe debatet e polemikat që ato kanë shkaktuar.

Gjatë këtyre ditëve kam shkëmbyer mendime me miq, artistë, aktivistë politikë e shoqërorë dhe qytetarë të tjerë. Me disa kemi gjetur mirëkuptim, me të tjerë kemi pasur mospajtime të theksuara. Nuk kanë munguar as etiketimet dhe fyerjet. Por këto përvoja vetëm sa ma kanë përforcuar bindjen se kemi nevojë për më shumë debat të argumentuar dhe më pak përjashtim të njëri-tjetrit.

Përvoja ime shumëvjeçare në veprimtarinë politike, shoqërore e sindikale, që nga rezistenca ndaj represionit në ish-Jugosllavi e deri te angazhimi për të drejtat e punëtorëve, drejtësinë sociale dhe pjesëmarrjen demokratike në Zvicër, Kosovë e Shqipëri, më ka mësuar se ndryshimet e qëndrueshme kërkojnë më shumë sesa revoltë.

Ato kërkojnë organizim, solidaritet, këmbëngulje, institucione funksionale dhe kulturë demokratike.

Nuk shkruaj për të mbrojtur ndonjë qeveri apo për të kundërshtuar të drejtën e qytetarëve për protestë. Përkundrazi, besoj se protesta është një nga mjetet e domosdoshme të pjesëmarrjes demokratike.

Por besoj po aq fuqishëm se duhet të kemi guximin të diskutojmë edhe për metodat e protestës, përgjegjësinë e pushtetit, alternativat politike dhe rolin tonë si qytetarë.

Sepse pyetja që më intereson nuk është vetëm kush duhet të largohet nga pushteti, por çfarë duhet të ndryshojë në mënyrën se si qeveriset, organizohet dhe zhvillohet shoqëria shqiptare.

Me këtë frymë po ndaj një seri reflektimesh, me dëshirën që ato të nxisin debat konstruktiv dhe të kontribuojnë, sado modestisht, në kërkimin e zgjidhjeve më të mira për vendin dhe njerëzit e tij.

SHKRIMI I PARË

Protesta, revolta dhe përgjegjësia demokratike

Screenshot
Screenshot

Shqipëria mes kërkesës për drejtësi dhe rrezikut të përshkallëzimit të dhunës

Protestat që kanë përfshirë Shqipërinë gjatë muajve të fundit, e sidomos përshkallëzimi i tyre gjatë tetorit, shprehin pakënaqësi dhe shqetësime që nuk mund të shpërfillen.

Kërkesat për arsim më cilësor, kushte më të mira jetese, mundësi punësimi, luftë kundër korrupsionit dhe përgjegjësi politike janë çështje që meritojnë vëmendje serioze dhe përgjigje konkrete nga institucionet.

Por krahas këtyre kërkesave, kemi parë edhe përleshje me policinë, hedhje gurësh dhe koktejsh Molotov, zjarrvënie e dëmtime të pronës publike dhe private. Janë raportuar gjithashtu ndërhyrje të dhunshme policore, përfshirë pretendime për përdorim joproporcional të forcës.

Këto zhvillime shtrojnë pyetje që nuk mund të marrin përgjigje vetëm përmes solidarizimit me njërën palë dhe dënimit të palës tjetër.

E drejta për protestë dhe kufijtë e dhunës

E drejta për protestë, për tubim paqësor dhe për kundërshtim të pushtetit është një e drejtë themelore demokratike.

Asnjë qeveri nuk duhet ta trajtojë kritikën si armiqësi, as protestuesit si kundërshtarë që duhen heshtur.

Por edhe protesta duhet të respektojë jetën, sigurinë dhe të drejtat e njerëzve të tjerë.

Hedhja e koktejve Molotov, sulmet ndaj policëve dhe zjarrvënia nuk mund të arsyetohen vetëm me zemërimin ndaj qeverisë. Veprime të tilla rrezikojnë jetën e njerëzve dhe mund të dëmtojnë edhe vetë kërkesat e ligjshme të protestuesve.

Njëkohësisht, policia ka detyrimin të veprojë në përputhje me ligjin, me domosdoshmëri dhe proporcionalitet. Çdo tejkalim i kompetencave, veçanërisht ndaj fëmijëve, të rinjve dhe protestuesve paqësorë, duhet të hetohet në mënyrë të pavarur.

As dhuna e protestuesve nuk e arsyeton dhunën e paligjshme policore, as shkeljet e policisë nuk e justifikojnë sulmin ndaj njerëzve dhe institucioneve.

Ky nuk është barazim i përgjegjësive. Shteti ka përgjegjësi të veçantë, sepse ushtron pushtetin publik dhe monopolin e përdorimit të ligjshëm të forcës.

Çfarë na mëson përvoja historike?

Në disa debate më është kujtuar se edhe demonstratat e vitit 1981 në Kosovë u përballën me dhunë shtetërore dhe se rezistenca nuk ishte gjithmonë pa përplasje.

Këtë përvojë e njoh edhe personalisht.

Por duhet të dallojmë rrethanat historike. Atëherë përballeshim me një sistem represiv që mohonte të drejtat themelore kombëtare dhe politike të shqiptarëve.

Shqipëria e sotme, me gjithë problemet serioze të demokracisë, korrupsionit dhe funksionimit të institucioneve, ka një rend kushtetues pluralist, zgjedhje, institucione dhe mekanizma ligjorë për ndryshimin e pushtetit.

Kjo nuk do të thotë se këta mekanizma funksionojnë gjithmonë siç duhet. Përkundrazi, pikërisht përmirësimi i tyre duhet të jetë pjesë e kërkesave qytetare.

Por përvojat historike nuk mund të përdoren automatikisht për të justifikuar çdo metodë të sotme veprimi.

Kush flet në emër të popullit?

Gjatë debateve kam hasur edhe pohimin se organizator i protestave është vetë populli.

Populli, natyrisht, është burimi i sovranitetit demokratik. Por kjo nuk do të thotë se çdo grup protestues, parti apo udhëheqës politik mund të pretendojë se përfaqëson të gjithë popullin.

Përgjatë historisë njerëzore janë bërë shumë veprime të dëmshme, shkatërruese e të padrejta pikërisht në emër të tij.

Prandaj është e rëndësishme të dimë kush organizon, kush përfaqëson, cilat janë kërkesat dhe çfarë synohet të arrihet.

Edhe pjesëmarrja e partive opozitare në protesta është legjitime. Por ajo duhet të jetë transparente, sidomos kur protestat paraqiten si lëvizje qytetare përtej ndarjeve partiake.

Parulla «Rama në burg, Berisha në burg» shpreh kundërshtimin ndaj figurave të ndryshme të politikës tradicionale. Megjithatë, përgjegjësia penale e secilit duhet të përcaktohet nga drejtësia, jo nga thirrjet në rrugë.

ANTIFA dhe rreziku i etiketimeve

Në diskutimet e fundit është përmendur edhe ANTIFA, emërtim që lidhet me grupe dhe rrjete antifashiste.

Kryeministri Rama ka bërë pretendime për ndikimin e personave të radikalizuar nga ANTIFA dhe grupeve të tjera në dhunën gjatë protestave.

Këto pretendime duhet të shqyrtohen mbi bazën e provave konkrete dhe hetimeve të pavarura.

Nuk duhet të ngatërrojmë antifashizmin si vlerë historike dhe demokratike me veprimet e individëve apo grupeve të caktuara. Po ashtu, nuk duhet të përdorim etiketime ideologjike për të zhvlerësuar kërkesat e ligjshme të studentëve dhe qytetarëve.

Përgjegjësia për veprimet e dhunshme është konkrete dhe individuale. Ajo nuk mund t’i ngarkohet pa prova një lëvizjeje të tërë.

Dialogu nuk është dorëzim

Një nga kundërshtimet më të shpeshta ndaj qëndrimeve të mia ka qenë pyetja: si mund të kërkohet dialog me një qeveri që akuzohet për korrupsion, arrogancë dhe përdorim të dhunës?

E kuptoj këtë kundërshtim.

Dialogu i mëparshëm mund të ketë qenë zhgënjyes, premtimet mund të mos jenë përmbushur dhe besimi te institucionet mund të jetë dëmtuar.

Por dështimi i një dialogu nuk e bën të panevojshëm dialogun e ardhshëm. Ai na detyron të kërkojmë një dialog më serioz, më transparent dhe me garanci për zbatimin e marrëveshjeve.

Dialogu nuk do të thotë pajtim me pushtetin, as heqje dorë nga kërkesat për dorëheqje, zgjedhje të parakohshme apo përgjegjësi ligjore.

Ai nënkupton krijimin e kushteve që kërkesat e ndryshme të ballafaqohen publikisht dhe të shndërrohen në zgjidhje të qëndrueshme.

Në këtë proces duhet të kenë vend qeveria, opozita, përfaqësuesit e protestuesve, studentët, sindikatat, organizatat e pavarura qytetare dhe grupe të tjera shoqërore.

Përtej revoltës

Nuk mjafton të dimë kundër kujt protestojmë. Duhet të dimë edhe për çfarë ndryshimesh angazhohemi.

A kërkojmë institucione më të pavarura? Drejtësi sociale? Arsim e shëndetësi publike më cilësore? Kushte dinjitoze pune? Mbrojtje të pasurive publike? Më shumë pjesëmarrje qytetare në vendimmarrje?

Nëse po, atëherë këto kërkesa duhet të marrin formën e programeve, nismave dhe mekanizmave konkretë të përgjegjësisë.

Një ndryshim demokratik nuk matet vetëm me largimin e një qeverie, por edhe me atë që ndërtohet pas saj.

Dhe për këtë nevojitet një qytetari aktive që nuk zgjohet vetëm në kohë protestash, por vepron çdo ditë, në shkollë, në vendin e punës, në lagje, në sindikata, në organizata shoqërore dhe në institucione.

Kjo është tema që dëshiroj ta trajtoj më gjerësisht në vazhdim: përgjegjësia jonë e përbashkët për një shoqëri më demokratike, më solidare dhe më të drejtë.

O. Osmani, 24 tetor 2026