Nga një drekë te “Pishat” te gjurmët dokumentare të një lufte politike për Republikë
Osman Osmani, Prishtinë, gusht 2026
Kësaj vere sa isha në Prishtinë, duke kërkuar një vend për të drekuar, përfundova te restoranti “Pishat”, fare pranë qendrës së qytetit. Aty, m’u rikthye në kujtesë një episod i vitit 1980: një telegram ngushëllimi që nuk ishte vetëm telegram ngushëllimi; një mbledhje interne e udhëheqjes politike të Kosovës; një detyrë për të gjurmuar organizatën tonë; një letër drejtuar pikërisht njeriut që, sipas informatave tona, ishte ngarkuar të na zbulonte; dhe një udhëtim deri në Gjilan për ta postuar atë letër.
Një drekë e zakonshme u shndërrua papritur në një udhëtim 46 vjet prapa.
Vendi ku ndodhet sot restoranti lidhet me shtëpinë dhe oborrin e familjes së Xhevdet Hamzës. Sipas asaj që kam dëgjuar, restoranti është sot pronë e djemve të tij.
Fillimisht mendova ta shkruaja vetëm këtë episod. Por, duke e ballafaquar kujtesën me dokumentet e kohës dhe me dëshmi të tjera, kuptova se ai hap një dritare drejt një çështjeje më të gjerë: luftës politike për Republikë para demonstratave të vitit 1981 dhe vendit të saj në vazhdimësinë e rezistencës shqiptare.
5 maj 1980: një telegram pas vdekjes së Titos
Josip Broz Tito vdiq më 4 maj 1980.
Në kuadër të organizatës sonë për Republikë, me propozimin e Abdullah Prapashticës, vlerësuam se ky moment krijonte rastin që t’u drejtoheshim organeve më të larta politike të Jugosllavisë.
Udhëheqja e ngushtë e organizatës përbëhej atëherë nga Abdullah Prapashtica, Nysret Ahmeti dhe unë. U vendos të dërgohej një telegram ngushëllimi.
Por ai nuk do të ishte vetëm një akt formal.
Përmes tij synonim, krahas shprehjes së ngushëllimit, të ritheksonim shqetësimin se pas vdekjes së Titos mund të forcoheshin tendencat shoviniste, unitariste dhe centraliste serbe. Njëkohësisht kërkonim që çështja e barazisë kombëtare dhe politike të shqiptarëve në Federatën jugosllave të mos mbetej e pazgjidhur.
Ne si organizatë ngulnim këmbë që kjo barazi kërkonte avancimin e statusit politik të shqiptarëve përmes Republikës.
Për hartimin e telegramit u ngarkuam Nysret Ahmeti dhe unë. Pas përfundimit të tekstit, dërgimin e tij – me sa më kujtohet e morën përsipër Abdullah Prapashtica e Kadri Cakiqi.
Deri vonë, përmbajtjen e telegramit mund ta rindërtoja kryesisht nga kujtesa. Edhe dokumente tjera që ruaj në arkivin tim personal na japin sot dëshmi plotësuese për përmbajtjen e tij. Në të shënohet se KQ i PKMLSHJ, me rastin e vdekjes së Titos, iu drejtua Kryesisë së KQ të LKJ me një telegram ngushëllimi.
Sipas këtij dokumenti, në telegram ne donim të lenim përshtypjen se Tito kishte punuar për zgjidhjen e çështjes kombëtare dhe klasore të popullit shqiptar në RSFJ dhe shprehnim bindjen se ai do ta kishte përkrahur kërkesën për t’u dhënë krahinave shqiptare statusin e Republikës në kuadër të Jugosllavisë.
Pas vdekjes së tij, sikur e vërteton edhe dokumenti, nga “forcat e shëndosha” brenda LKJ kërkohej që, së bashku me organet më të larta jugosllave, ta çonin përpara zgjidhjen e çështjes së barazisë së shqiptarëve me popujt e tjerë të Federatës.
Njëkohësisht theksohej urgjenca e zgjidhjes. PKMLSHJ vlerësonte se pas vdekjes së Titos duhej përshpejtuar kjo çështje, sepse ekzistonte rreziku që forcat e cilësuara në dokument si “hegjemoniste kolonialiste” të vepronin në drejtim të kundërt.
Ky burim dokumentues e plotëson kujtesën time për motivin politik të telegramit: shqetësimin se periudha pas Titos mund të sillte forcimin e tendencave kundër avancimit të pozitës së shqiptarëve dhe bindjen se pikërisht për këtë arsye çështja e barazisë republikane duhej shtyrë përpara.
Ekzistenca dhe data e telegramit konfirmohen ndërkaq edhe nga dokumentacioni i procesit të mëvonshëm penal. Në aktakuzën kundër pjesëtarëve të PKMLSHJ regjistrohet shprehimisht se më 5 maj 1980, në emër të PKMLSHJ, ishte dërguar në Komitetin Qendror të LKJ një “Telegram ngushëllues”.

Pra, burime të natyrave të ndryshme plotësojnë njëri tjetrin: njëri konfirmon dërgimin dhe datën, ndërsa dokumenti nga arkivi im personal na jep të dhëna edhe për përmbajtjen dhe arsyetimin politik të telegramit.
Telegrami nuk ishte fillimi
Telegrami i 5 majit 1980 nuk ishte fillimi i kërkesës sonë për Republikë dhe as një reagim i lindur nga zhvillimet e vitit 1981.
Dokumentacioni i procesit penalo-politik kundër pjesëtarëve të PKMLSHJ evidenton materiale politike të mëhershme, ndër to “Informatën” prej tetë faqesh të 1 marsit 1979 dhe një material të 30 majit të po atij viti, ku kërkesa për barazinë e shqiptarëve lidhej me formimin e Republikës Socialiste Shqiptare në Jugosllavi.
Edhe dokumentacioni gjyqësor lidhur me Skënder Ibishin e çon gjurmën më herët, në veprimtarinë organizative të viteve 1977–1978 dhe në orientimin politik që Kosova të fitonte statusin e Republikës.
Aktakuzat dhe aktgjykimet e sistemit jugosllav nuk ishin dokumente neutrale. Ato përdornin terminologjinë politike dhe juridike të pushtetit të kohës: “organizatë armiqësore”, “ilegale”, “nacionaliste”, “irredentiste” e të tjera.
Megjithatë, pikërisht si dokumente të organeve që ndiqnin dhe dënonin veprimtarët, ato kanë vlerë të veçantë për datat, veprimet dhe kërkesat politike që vetë shteti ua atribuonte atyre.
Kronologjia dokumentare, pra, shtrihet kështu: veprimtaria organizative 1977–1978 → dokumentet politike të vitit 1979 → telegrami i 5 majit 1980 → demonstratat e pranverës 1981.
Këto dokumente dhe kjo histori plotëson dhe sqaron veprimtarinë dhe rëndësinë historike që ndërlidhen me demonstratat e mars-prillit 1981. Ato shënuan momentin kur kërkesa “Kosova Republikë” që nga organizata për republikë – PKMLSHJ u drejtohej organeve sistemore mori përmasën e një kërkese të gjerë popullore.
Nga telegrami te gjurmimi i organizatës
Pas dërgimit të telegramit morëm vesh se ishte mbajtur një mbledhje e ngushtë, interne, e Kryesisë së Lidhjes së Komunistëve të Kosovës, e udhëhequr nga Mahmut Bakalli.
Sipas informatës që na erdhi atëherë, telegrami ynë kishte qenë objekt diskutimi dhe Xhevdet Hamza ishte ngarkuar të gjurmonte organizatën për Republikë, të zbulonte autorët dhe të identifikonte njerëzit që qëndronin pas saj.
Këtë informacion e morëm përmes burimeve të Abdullah Prapashticës.
Dokumenti nga arkivi im personal sjell edhe një të dhënë plotësuese. Në të thuhet se, pas telegramit, UDB e Kosovës, me nismën e Kryesisë së Jugosllavisë, kishte hapur një aksion hetimor të quajtur “Telegram”, në krye të të cilit vihej Hasan Mehmeti, kryeshef i UDB-së së Drejtoratit të Prishtinës. Vetë dokumenti shënon se për këtë kishte informuar Abdullah Prapashtica.
T’i shkruanim atij që duhej të na zbulonte
Kur morëm vesh për detyrën e Xhevdet Hamzës, Abdullah Prapashtica dhe unë, me nismën e tij, vendosëm të bënim diçka jo fort të zakonshme: t’i shkruanim vetë Xhevdet Hamzës.
Në njëfarë mënyre e “uronim” për detyrën që kishte marrë përsipër dhe njëkohësisht ia bënim të qartë se nuk e konsideronim veten armiq të vendit.
Përkundrazi, ne me këmbëngulje kërkonim realizimin konsekuent të parimit të barazisë së shqiptarëve me popujt e tjerë, në rrafshin kombëtar, politik dhe shoqëror.
Ideja dhe boshti përmbajtësor i letrës ishin të Abdullahut. Tekstin e përpiluam së bashku, ndërsa unë mund të kem bërë ndonjë plotësim ose përmirësim përmbajtësor e gjuhësor.
Për këtë aksion nuk u konsultuam paraprakisht me shokët e tjerë të organizatës. Ata i informuam më pas.
Nuk donim të humbnim kohë.
Për dërgimin e letrës u caktova unë.
Dërgesa rekomande nga posta e Gjilanit
Për arsye konspirative vendosëm që letra të mos postohej nga Prishtina.
Zgjodhëm Gjilanin.
Ajo do të dërgohej me postë rekomande në adresën e Xhevdet Hamzës, ndërsa si dërgues do të përdorej emri i njërit prej djemve të tij.
Në këtë aksion më ndihmoi Adem Prapashtica, anëtar i organizatës. Ai më shoqëroi me makinë deri në Gjilan së bashku me të fejuarën e tij.
Nga gjithë kjo ngjarje më ka mbetur në kujtesë edhe një hollësi në dukje e vogël: një palë tesha të huazuara nga Ademi. Nuk kisha gardërobë që më dukej e përshtatshme për paraqitjen që kërkonte ky aksion.
Dyzet e gjashtë vjet më vonë mund të duket detaj i parëndësishëm, por kujtesa nganjëherë ruan pikërisht gjëra të tilla.
Kur mbërritëm në Gjilan, ata mbetën jashtë në makinë.
Unë hyra vetëm në postë.
Kisha emocione. Brenda ishin dy punonjëse dhe më kalonte nëpër mend mundësia që ndonjëra ta njihte Xhevdet Hamzën ose familjen e tij. Mund të lindte pyetja: kush ishte ky njeri që po dërgonte një letër rekomande, në emër të djalit të Xhevdet Hamzës, drejtuar vetë Xhevdet Hamzës?
Por nuk ndodhi asgjë.
Dërgesa u pranua dhe procedura përfundoi.
Dola nga posta. Ademi dhe e fejuara e tij më prisnin jashtë dhe u kthyem në Prishtinë.
Kush po i informonte këta njerëz?
Përmes të njëjtit burim morëm vesh më vonë se letra kishte arritur te Xhevdet Hamza.
Sipas informatave që morëm, mbërritja e saj kishte krijuar një shqetësim të ri:
Si ishte e mundur që organizata që po përpiqeshin të zbulonin të dinte edhe për një mbledhje interne të Kryesisë dhe për detyrën konkrete që i ishte ngarkuar Xhevdet Hamzës?
Ne e dinim se si kishte ardhur informacioni deri te ne.
Ata nuk e dinin.
Në atë kohë flitej për rivalitete ndërmjet grupimeve të ndryshme brenda strukturave politike të Kosovës. Njëri identifikohej zakonisht me kuadrot e njohura si “grupi i Gjakovës”, ndërsa me rrymimin tjetër lidheshin kuadro të tjera të rëndësishme politike.
Ne nuk kishim lidhje me këto grupime.
Megjithatë, nga këndvështrimi i atyre që na gjurmonin, informacioni që zotëronim mund të krijonte dyshimin se dikush nga brenda sistemit po na informonte.
Zhvillimet pas demonstratave të vitit 1981 i bënë rivalitetet ndërmjet kuadrove politike më të dukshme. Por këtë nuk dua ta përdor si provë retroaktive se ndonjëri prej këtyre grupimeve kishte qenë burimi ynë.
Për këtë rrëfim mjafton paradoksi: ndërsa ata kërkonin të zbulonin se kush qëndronte pas organizatës, letra jonë mund t’i ketë detyruar të pyesnin se kush, nga brenda sistemit të tyre, po na informonte.
Ne nuk mendonim se historia fillonte me ne
Në këtë pikë dua të bëj një saktësim që për mua është thelbësor.
Ne nuk e konsideronim veten fillimin e rezistencës shqiptare dhe aq më pak protagonistët e vetëm të saj.
Veprimtarinë tonë e shihnim si pjesë të një vazhdimësie historike të rezistencës shqiptare ndër breza, e cila në periudha të ndryshme kishte marrë forma, organizime, programe dhe objektiva të ndryshme.
Para nesh kishin vepruar breza të tërë njerëzish, lëvizjesh, grupesh dhe organizatash për liri, të drejta kombëtare, barazi dhe vetëvendosje.
Krahas nesh vepronin individë, grupe dhe organizata të tjera. Mund të kishim dallime programore, ideologjike apo organizative, por historia e rezistencës shqiptare ishte dhe mbetet shumë më e gjerë se cilido prej nesh dhe se cilado organizatë veç e veç.
Kjo mënyrë e vetëkuptimit nuk është vetëm reflektim i sotëm. Ajo pasqyrohet edhe në mbrojtjen e Rexhep Maqedoncit para Gjykatës së Qarkut kundër organizatës për Republikë – PKMLSHJ në Prishtinë më 1983, ku veprimtaria dhe pikëpamjet e organizatës vendosen në vazhdimësinë historike të përpjekjeve shqiptare për liri, barazi, drejtësi dhe vetëvendosje.
Prandaj, kur dokumentojmë se kërkesa për Republikë ishte artikuluar nga organizata jonë para vitit 1981, nuk po themi se me ne filloi rezistenca shqiptare.
Po themi diçka shumë më konkrete: në një kohë të caktuar, një organizatë e caktuar, me njerëz të caktuar kishte artikuluar e dokumentuar kërkesën për Republikë dhe duke vepruar, zhvilluar e udhëhequr luftën politike për Republikë.
Historia duhet të ketë kronologji dhe gjithëpërfshirje
Me kalimin e dekadave janë krijuar interpretime të ndryshme rreth asaj se kush e kërkoi Republikën, kur e kërkoi, kush e kishte pjesë të programit politik dhe kush iu bashkua asaj më vonë.
Ka ndodhur që individë apo rrymime të caktuara t’i atribuojnë vetes, në retrospektivë, një protagonizëm që dokumentet nuk e mbështesin në të njëjtën masë, ndërsa kontributi i të tjerëve të minimizohet ose të përjashtohet.
Kjo nuk i shërben historisë.
Veprimtaria e organizatave, grupeve dhe individëve të tjerë është gjithashtu pjesë e historisë që duhet dokumentuar.
Kush çfarë kërkoi, kur e kërkoi, si e formuloi dhe çfarë bëri konkretisht duhet të përcaktohet, sa herë që është e mundur, edhe përmes dokumenteve të kohës, dëshmive të drejtpërdrejta dhe ballafaqimit kritik të burimeve.
Dokumentet e viteve 1977–1979 janë pjesë e kësaj kronologjie.
Telegrami i 5 majit 1980 është pjesë e saj.
Demonstratat e pranverës 1981, kur platforma e PKMLSHJ me kërkesën “Kosova Republikë” mori përmasën e një kërkese të gjerë popullore, përbëjnë një etapë tjetër madhore.
Bashkimi i grupeve e organizatave të rezistencës shqiptare në Lëvizjen për Republikë Socialiste Shqiptare në Jugosllavi si një arritur historike e lëvizjes atdhetare shqiptare dhe shndërrimi i saj me kohë në një Lëvizje gjithëpopullore, ku platformës politke dhe programore të PKMLSHJ-së iu bashkuan të gjitha rrymimet politike shqiptare të kohës e që shënoi histori suksesi të luftës çlirimtare e antikolonialiste.
Jo aktakuzë, jo vetëlavdërim, por reflektim
Nuk e shkruaj këtë rrëfim për të vënë në pozitë të pakëndshme njerëzit që atëherë përfaqësonin strukturat politike të sistemit, aq më pak pasardhësit e tyre.
Përgjegjësitë politike të një kohe nuk trashëgohen familjarisht.
Nuk e shkruaj as për të ngritur veten apo bashkëveprimtarët e mi në piedestal dhe as për t’ia mohuar dikujt kontributin e mëvonshëm.
Pas më shumë se katër dekadash, do të ishte e udhës që të gjitha rrymat politike e shoqërore të asaj kohe të reflektonin mbi kontributet, kufizimet, gabimet, rivalitetet dhe përgjegjësitë e tyre.
Ky reflektim duhet të ndihmojë në plotësimin e tablosë sonë të përbashkët historike, jo në krijimin e fitimtarëve dhe humbësve të rinj të betejave të vjetra.
Historia bëhet më e plotë dhe më e besueshme kur pranojmë se kemi pasur rrugë, role dhe bindje të ndryshme.
Njohja e së kaluarës ka kuptim vetëm nëse na ndihmon të ecim përpara: drejt përparimit shoqëror e ekonomik, mirëqenies, barazisë, zhvillimit kombëtar, konsolidimit shtetëror dhe një kulture politike që di të mësojë edhe nga dallimet e veta.
Prandaj këtë rrëfim dëshiroj ta ndaj jo si aktakuzë ndaj dikujt, jo si vetëlavdërim dhe as si pretendim për monopol mbi historinë e rezistencës, por si një copëz kujtese të ballafaquar me dokumentet e kohës, që i shtohet mozaikut më të madh të rezistencës shqiptare.
Dhe të mendosh se e gjithë kjo m’u rikthye 46 vjet më vonë nga një gjë fare e zakonshme: një drekë e së dielës te “Pishat”, në Prishtinë.
Ndoshta pikërisht kështu funksionon kujtesa.
Një vend e hap një kujtim. Kujtimi të çon te dokumenti. Dokumenti të detyron ta rishikosh kujtimin. Kur këto ballafaqohen me dëshmitë e të tjerëve, një episod personal mund të bëhet pjesë e historisë së përbashkët.
Jo që e kaluara të na ndajë përsëri, por që ta njohim më plotësisht dhe, duke mësuar prej saj, të ecim së bashku më tej.
Dokumente dhe dëshmi plotësuese
Ky rrëfim mbështetet në kujtesën time si pjesëmarrës i drejtpërdrejtë në ngjarjen e vitit 1980, të ballafaquar e plotësuar me burime të natyrave të ndryshme:
1. Dokumentacioni i aktakuzës kundër pjesëtarëve të PKMLSHJ. Në të evidentohen veprimtaria organizative, materialet politike të viteve 1979–1980 dhe dërgimi më 5 maj 1980, në emër të PKMLSHJ, i “Telegramit ngushëllues” Komitetit Qendror të LKJ, në kontekstin e kërkesës për Republikën Socialiste Shqiptare në Jugosllavi.
2. Dokumenti nga arkivi im personal mbi telegramin e vitit 1980. Ai përmbledh përmbajtjen politike të telegramit: vlerësimin për rolin e Titos, kërkesën për status republikan, shqetësimin për zhvillimet pas vdekjes së tij dhe pritjen që çështja e barazisë së shqiptarëve të çohej përpara. Dokumenti përmban gjithashtu të dhëna për një aksion hetimor të UDB-së të quajtur “Telegram”. Telegrami 1980 me Nysret Ahmetin
3. Dokumentacioni gjyqësor lidhur me Skënder Ibishin. Aktakuza dhe aktgjykimi ushtarak përmbajnë të dhëna për veprimtarinë organizative të viteve 1977–1978 dhe për artikulimin e kërkesës që Kosova të fitonte statusin e Republikës.
4. Mbrojtja e Rexhep Maqedoncit para Gjykatës së Qarkut në Prishtinë, më 15 shkurt 1983. Ky dokument tregon se si veprimtaria e organizatës vendosej në vazhdimësinë historike të përpjekjeve shqiptare për liri, barazi, drejtësi dhe vetëvendosje.
5. Dëshmia publike audiovizuale për telegramin e majit 1980. Ajo e plotëson dokumentacionin e shkruar dhe kujtimet e pjesëmarrësve.
Fotografia: Restoranti “Pishat”, Prishtinë, gusht 2026. Një drekë në këtë vend u bë pikënisja e këtij rrëfimi, 46 vjet pas ngjarjes.
























