„Thirrja e përgjithshme – Kushtrimi“, e shpërndarë në Kosovë në pranverën e vitit 1981, si dëshmi e një procesi politik që kishte filluar para bashkimeve të 17 shkurtit dhe 15 majit 1982
Kur kujtesa e sotme duhet ballafaquar me dokumentin e djeshëm
Seria e emisioneve dhe intervistave të Debat Plus në TV Dukagjini për demonstratat e vitit 1981, organizatat e rezistencës dhe krijimin e Lëvizjes për Republikë ka rikthyer në vëmendje një periudhë vendimtare të historisë sonë politike.
Kjo është e mirëseardhur. Dëshmitë e protagonistëve kanë vlerë dhe duhet të dëgjohen.
Por ajo që vazhdon të mungojë është ballafaqimi sistematik i deklaratave të sotme me dokumentet e kohës. Për pasojë, krijohet përshtypja sikur historia e organizimit për Republikë fillon vetëm në prag të bashkimit të vitit 1982, ndërsa një pjesë e rëndësishme e veprimtarisë pararendëse mbetet jashtë vëmendjes.
Veçanërisht anashkalohet ose trajtohet në mënyrë periferike Organizata për Republikë – PKMLSHJ, ndonëse për veprimtarinë e saj ekzistojnë dokumente të prodhuara pikërisht në vitet kur zhvilloheshin ngjarjet.
Kërkesa për Republikë nuk lindi më 1982
Historia duhet nisur më herët.
Në Platformën politike të PKMLSHJ-së, të paraqitur dhe miratuar në mbledhjen konstituive të organizatës, kërkesa për krijimin e Republikës Socialiste Shqiptare në kuadër të RSFJ-së ishte përcaktuar si objektiv politik.
Kjo nuk mbeti vetëm formulim programor. Pasuan aksione politike e propagandistike, ndër to „Leksikoni“ dhe „Pyetja“, si dhe shkresa informative drejtuar organeve federative, krahinore dhe partiake. Përmes tyre synohej jo vetëm paraqitja e kërkesave politike, por edhe njoftimi se ekzistonte një subjekt i organizuar me platformë të përcaktuar.
Në të njëjtën kohë u bënë përpjekje që me ekzistencën dhe Platformën e organizatës të njiheshin edhe individë, grupe dhe rryma të tjera të rezistencës shqiptare.
Në kushtet e një sistemi monist dhe të veprimtarisë së detyrueshme të fshehtë, afrimi ndërmjet organizatave nuk ishte proces i lehtë. Mosbesimi, konspiracioni dhe dallimet programore ishin realitete të kohës.
Por dokumentet tregojnë se ideja e bashkërendimit nuk lindi pas vrasjes së Jusuf e Bardhosh Gërvallës dhe Kadri Zekës, as në prag të shkurtit 1982.
Marsi dhe prilli 1981 ndryshuan realitetin politik
Demonstratat e vitit 1981 krijuan një situatë të re. Kërkesa për Kosovën Republikë doli nga rrethet e organizuara dhe u artikulua publikisht në rrugët e Kosovës.
Në këtë kontekst duhet lexuar dokumenti që po e botojmë bashkë me këtë shkrim: „Thirrja e përgjithshme – Kushtrimi“, pjesë e programit aksional të PKMLSHJ-së, i shpërndarë në Kosovë në maj qershor 1981.
Rëndësia e tij nuk qëndron vetëm te gjuha politike e kohës. Vlera kryesore historike është se ai na tregon çfarë kërkohej, kujt i drejtohej thirrja dhe mbi çfarë platforme kërkohej bashkimi, shumë muaj përpara bashkimit të vitit 1982.
Dokumenti u drejtohet forcave që deri atëherë nuk kishin qenë të lidhura me PKMLSHJ-në: grupeve formale e joformale, grupeve patriotike, marksiste leniniste e komuniste, individëve që kishin vepruar jashtë strukturave të organizuara, madje edhe forcave që vepronin brenda strukturave ekzistuese.
Ai kërkon afrimin e tyre rreth një boshti të përcaktuar politik: Republikës Socialiste Shqiptare në kuadër të RSFJ-së.
Kjo është një dëshmi që duhet lexuar në kontekstin e vitit 1981, jo përmes kategorive politike të sotme.
Nga thirrja publike te bisedimet konkrete
Pas kësaj thirrjeje procesi kaloi në një fazë tjetër.
Pas largimit tonë në Turqi dhe kontakteve të para atje, u vendosën lidhje me Sabri Novosellën, si njëri ndër përfaqësuesit kryesorë të LNÇKVSHJ-së. Në fillim të dhjetorit 1981 iu dorëzuan dy shkresa me ftesa për bashkim: njëra për LNÇKVSHJ-në, përkatësisht Jusuf Gërvallën, dhe tjetra për OMLK-në, përkatësisht Kadri Zekën.
Nga LNÇKVSHJ erdhi një përgjigje me shkrim në fund të dhjetorit. Pasuan bisedimet.
Këtu kemi tashmë një varg dokumentesh dhe dëshmish që mund të vendosen kronologjikisht pranë njëra tjetrës:
Platforma → veprimtaria politike dhe shkresat informative → demonstratat e vitit 1981 → „Thirrja e përgjithshme – Kushtrimi“ → kontaktet e vjeshtës 1981 → shkresat e dhjetorit → përgjigjja e LNÇKVSHJ-së → bisedimet → bashkimi.
17 shkurti dhe 15 maji 1982
Më 17 shkurt 1982, PKMLSHJ dhe LNÇKVSHJ arritën bashkimin në Lëvizjen për Republikë. Më 15 maj 1982, këtij bashkimi iu bashkua edhe OMLK-ja.
Këto data nuk duhen shkëputur nga procesi që u parapriu.
Pikërisht këtu dokumenti i pranverës 1981 fiton rëndësi të veçantë: ai dëshmon se përpjekja për bashkimin e forcave rreth kërkesës për Republikë ishte artikuluar publikisht shumë muaj më herët.
Prandaj historia e Lëvizjes për Republikë nuk mund të rindërtohet duke filluar nga një takim i vetëm apo duke zgjedhur retrospektivisht një datë që i përshtatet një rrëfimi të caktuar.
Ajo duhet rindërtuar si proces.
Jo monopol mbi historinë, por vendi që dëshmojnë burimet
Publikimi i këtyre dokumenteve nuk synon t’ia mohojë askujt kontributin.
Demonstratat e vitit 1981 përfshinë studentë, punëtorë, qytetarë, individë të paorganizuar dhe pjesëtarë të rrymave e organizatave të ndryshme. Edhe procesi i mëvonshëm i bashkimit ishte rezultat i veprimit të më shumë njerëzve dhe subjekteve.
Por po aq e padrejtë do të ishte që, për të shmangur një monopol mbi historinë, të krijohej një anashkalim tjetër historik.
PKMLSHJ duhet të trajtohet sipas dokumenteve dhe veprimtarisë së saj reale: si një subjekt i organizuar që kërkesën për Republikë e kishte të artikuluar programatikisht, veproi politikisht për të, kërkoi bashkërendimin e forcave të tjera dhe mori pjesë si subjekt në procesin që çoi në bashkimin e vitit 1982.
Le të flasin dokumentet
Prandaj, edhe për debatet televizive që po zhvillohen sot, pyetja kryesore nuk duhet të jetë:
Kush e rrëfen më bindshëm historinë pas më shumë se katër dekadash?
Por:
Çfarë thonë dokumentet e prodhuara në kohën kur zhvilloheshin ngjarjet?
Kujtesa njerëzore është burim i çmuar historik, por është edhe selektive. Ajo ndikohet nga koha, konfliktet, përvojat dhe interpretimet e mëvonshme.
Dokumenti bashkëkohor nuk i zgjidh vetvetiu të gjitha dilemat. Edhe ai duhet analizuar kritikisht, duke pyetur kush e ka prodhuar, kur, për çfarë qëllimi dhe në çfarë rrethanash.
Por kur kemi dokumente autentike të vitit 1981 dhe 1982, ato nuk mund të anashkalohen në favor të kujtimeve të formuluara dekada më vonë.
Prandaj po e botojmë edhe dokumentin.
Jo që lexuesi të na besojë neve, por që ta lexojë burimin dhe të gjykojë vetë.
