Pesë vjet pas Rezolutës së socialdemokratëve zviceranë dhe shqiptaro-zviceranë për Kosovën
Më 18 qershor 2021, Partia Socialdemokrate e Zvicrës, përkatësisht strukturat e saj të migracionit dhe Grupi i PS-së për Kosovën, organizuan konferencën “Kosova në lëvizje – Kontributi i diasporës”. Në të morën pjesë rreth 60 përfaqësues nga Zvicra, Kosova dhe vende të tjera të Ballkanit Perëndimor.
Konferenca përfundoi me miratimin e Rezolutës me titull:
“Kontributi i diasporës për një zhvillim të qëndrueshëm dhe demokratik të Republikës së Kosovës”.
Edhe unë isha ndër nismëtarët, hartuesit dhe personat e kontaktit të kësaj Rezolute. Prandaj, sot nuk po shkruaj vetëm si vëzhgues i jashtëm, por edhe si njëri prej atyre që duhet të pyesin veten dhe të tjerët: çfarë ndodhi me zotimet dhe pritshmëritë që i formuluam atëherë?
Deri në gusht të vitit 2026 kanë kaluar pesë vjet e dy muaj. Është një periudhë e mjaftueshme për të bërë një bilanc të ndershëm dhe kritik.
Pyetja nuk është nëse dokumenti vazhdon të gjendet në faqen elektronike të PS-së së Zvicrës. Ai gjendet ende aty. Pyetja është nëse Rezoluta u shndërrua në veprim politik, në mekanizma institucionalë dhe në pjesëmarrje reale të diasporës.
Një dokument me kërkesa konkrete
Rezoluta nuk ishte vetëm një deklaratë e përgjithshme për rëndësinë e diasporës. Ajo përmbante shtatë pritshmëri relativisht të qarta.
Nga institucionet e Zvicrës dhe të Kosovës kërkohej hartimi dhe zbatimi i politikave të përbashkëta për diasporën, si dhe ngritja e mekanizmave të qëndrueshëm e të bashkërenduar në disa nivele.
Në këto mekanizma duhej të përfshiheshin profesionistët transnacionalë, shoqatat, rrjetet dhe grupet e interesit të diasporës.
Kërkohej ripërtëritja e partneritetit të migracionit ndërmjet Zvicrës dhe Kosovës, përmirësimi i pozitës sociale, juridike dhe ekonomike të diasporës, si dhe mbrojtja e njerëzve nga diskriminimi dhe pasiguria e qëndrimit për shkak të shfrytëzimit të të drejtave sociale.
Nga Qeveria e Kosovës pritej krijimi i kornizave juridike dhe institucionale për kontributin e diasporës, përgatitja e një marrëveshjeje ekonomike, emërimi i një atasheu social dhe ekonomik në Zvicër dhe krijimi i kushteve për transferimin e kapitalit, njohurive dhe përvojës së diasporës.
Nga Drejtoria Zvicerane për Zhvillim dhe Bashkëpunim – DEZA – kërkohej që diaspora të përfshihej në Programin e Bashkëpunimit me Kosovën 2022–2025 dhe të mbështetej krijimi i platformave për rrjetëzimin e potencialit të saj.
Rezoluta kërkonte gjithashtu forcimin e sindikatave dhe të partneritetit social në Kosovë, vendosjen e pagës minimale dhe zgjerimin e bashkëpunimit ndërmjet PS-së së Zvicrës dhe Lëvizjes Vetëvendosje, duke garantuar përfshirjen e diasporës në grupet e përbashkëta të punës, në bashkëbisedim dhe në vendimmarrje.
Pra, nuk mungonin as temat dhe as kërkesat. Ajo që duket se mungoi më pas ishte mekanizmi i përcjelljes së tyre.
Çfarë u realizua?
Një vlerësim objektiv nuk duhet të mohojë zhvillimet pozitive që kanë ndodhur ndërkohë.
Liberalizimi i vizave për qytetarët e Kosovës hyri në fuqi më 1 janar 2024. Ky ishte një nga synimet e përgjithshme të përmendura në Rezolutë, edhe pse procesi kishte filluar shumë më herët dhe rezultati nuk mund t’i atribuohet vetë Rezolutës.
Negociatat për Marrëveshjen e Tregtisë së Lirë ndërmjet Kosovës dhe vendeve të EFTA-s filluan në vitin 2022. Ato përfunduan në shtator 2024, ndërsa marrëveshja u nënshkrua më 22 janar 2025 në Davos. Sipas të dhënave të EFTA-s, hyrja e saj në fuqi vazhdon të jetë në pritje.
Edhe ky është një zhvillim i rëndësishëm dhe lidhet drejtpërdrejt me njërën nga kërkesat e Rezolutës. Megjithatë, duhet të kujtojmë se procesi i afrimit ekonomik EFTA–Kosovë kishte filluar para miratimit të saj. Rezoluta mund ta ketë mbështetur politikisht këtë drejtim, por nuk duhet t’i përvetësojë proceset dhe rezultatet që janë fryt i veprimtarisë shumë më të gjerë institucionale.
Programi zviceran i bashkëpunimit me Kosovën 2022–2025 e përfshiu migracionin dhe rolin e diasporës. Institucionet zvicerane theksojnë se e mbështesin Qeverinë e Kosovës në ruajtjen e marrëdhënieve me diasporën dhe në fuqizimin e saj si “agjente e ndryshimit”.
Në Kosovë u rrit edhe paga minimale. Nga tetori i vitit 2024 ajo u caktua në 350 euro bruto. Ky është një hap social pozitiv, por nuk është shoqëruar me fuqizimin e domosdoshëm të sindikatave, të marrëveshjeve kolektive dhe të partneritetit social.
Në janar 2023 u bë publike edhe marrëveshja e bashkëpunimit ndërmjet PS-së së Zvicrës dhe Lëvizjes Vetëvendosje për periudhën 2023–2025. Ajo parashihte bashkëpunim në dialogun politik, ekonomi, zhvillim, arsim dhe zgjedhje.
Këto janë rezultate që duhet të evidentohen. Por evidentimi i tyre nuk e zëvendëson pyetjen kryesore: a u realizua përmbajtja themelore e Rezolutës?
Ku mbeti diaspora si bashkëvendimmarrëse?
Boshti i Rezolutës nuk ishte vetëm liberalizimi i vizave, marrëveshja tregtare ose rritja e pagës minimale. Boshti i saj ishte krijimi i një marrëdhënieje të re ndërmjet diasporës dhe institucioneve të dy vendeve.
Diaspora nuk duhej të shihej më vetëm si burim remitancash, votash, investimesh individuale ose mbështetjeje elektorale. Ajo duhej të përfshihej si partnere në hartimin e politikave, në ndërtimin e institucioneve dhe në shkëmbimin e njohurive dhe përvojave.
Pikërisht këtu bilanci mbetet i dobët.
Nuk shohim një platformë të përbashkët shqiptaro-zvicerane të krijuar mbi bazën e Rezolutës. Nuk shohim një këshill përfaqësues të diasporës me kompetenca të përcaktuara. Nuk shohim grupe të qëndrueshme tematike për sigurimet shoqërore, aftësimin profesional, ekonominë, sindikalizmin, administratën publike, shëndetësinë, arsimin ose demokracinë lokale.
Nuk është bërë e ditur nëse është emëruar një atashe i posaçëm social dhe ekonomik i Kosovës në Zvicër, i cili do të shërbente si pikë qendrore kontakti për diasporën.
Nuk është publikuar ndonjë raport që të tregojë se si u përfshinë organizatat dhe profesionistët transnacionalë në Programin zviceran të bashkëpunimit 2022–2025.
Nuk dimë as cilat grupe të përbashkëta pune u krijuan në kuadër të marrëveshjes PS–LVV, kush mori pjesë në to, çfarë kompetencash kishin dhe çfarë rezultatesh arritën.
Bashkëpunimi ndërmjet drejtuesve partiakë nuk është automatikisht përfshirje e diasporës. Takimet protokollare, fotografitë e përbashkëta dhe mbështetja e ndërsjellë elektorale nuk e zëvendësojnë pjesëmarrjen demokratike.
Nëse diaspora aktivizohet vetëm kur nevojiten vota, donacione, përkrahje publike ose promovim politik, ndërsa përjashtohet nga hartimi dhe vlerësimi i politikave, atëherë nuk kemi partneritet. Kemi instrumentalizim politik të saj.
Një rezolutë pa plan veprimi
Rezoluta e vitit 2021 nuk ishte ligj dhe nuk kishte fuqi detyruese juridike. Ajo ishte një dokument politik. Por edhe një dokument politik mund të prodhojë rezultate nëse shoqërohet me përgjegjësi, afate dhe mekanizma monitorimi.
Pas miratimit të saj do të duhej të ishte krijuar një grup përcjellës. Për secilën kërkesë do të duhej të caktoheshin institucionet përgjegjëse, afatet, mënyra e komunikimit dhe treguesit e realizimit.
Rezoluta do të duhej t’u dërgohej zyrtarisht Qeverisë së Kosovës, Këshillit Federal të Zvicrës, DEZA-s, Sekretariatit Shtetëror për Migracion, ambasadave, sindikatave dhe drejtuesve të dy partive. Përgjigjet e tyre do të duhej të dokumentoheshin dhe të bëheshin publike.
Çdo vit do të duhej të publikohej një raport i shkurtër:
• çfarë u realizua;
• çfarë nuk u realizua;
• kush ishte përgjegjës;
• cilat ishin pengesat;
• çfarë duhej ndërmarrë më tej.
Nga të dhënat publike nuk shihet se një proces i tillë ka ndodhur.
Rezoluta u publikua, por nuk u institucionalizua. U bë lajm dhe shprehje e vullnetit politik, por nuk u kthye në një proces të matshëm dhe të qëndrueshëm.
Përgjegjësia nuk është vetëm e institucioneve
Do të ishte e lehtë që përgjegjësinë t’ua lëmë vetëm Qeverisë së Kosovës, institucioneve zvicerane, PS-së së Zvicrës ose Lëvizjes Vetëvendosje.
Por përgjegjësi kemi edhe ne që e nismuam dhe e hartuam Rezolutën.
Edhe ne duhej të këmbëngulnim më shumë për planin e veprimit, grupin përcjellës dhe raportimin publik. Edhe ne duhej të kërkonim që diaspora të mos reduktohej në sfondin dekorativ të marrëdhënieve ndërpartiake dhe ndërqeveritare.
Pranimi i kësaj përgjegjësie nuk e dobëson kritikën. Përkundrazi, e bën atë më të besueshme.
Ky shkrim nuk synon zhvlerësimin e Rezolutës. Përmbajtja e saj mbetet aktuale. Ai synon të kundërshtojë një kulturë politike në të cilën hartojmë deklarata, rezoluta dhe marrëveshje, i publikojmë dhe më pas nuk pyesim më për fatin e tyre.
Një politikë serioze nuk matet me numrin e dokumenteve të miratuara, por me ndryshimet që ato prodhojnë.
Është koha për një bilanc publik
Pas më shumë se pesë vjetësh, PS-ja e Zvicrës, PS Migrantët, Grupi i PS-së për Kosovën, Lëvizja Vetëvendosje, Qeveria e Kosovës dhe institucionet përkatëse zvicerane duhet të përgjigjen publikisht:
1. Kujt iu dërgua zyrtarisht Rezoluta e 18 qershorit 2021?
2. Çfarë përgjigjesh u morën nga institucionet e Kosovës dhe të Zvicrës?
3. A u krijua ndonjë grup për përcjelljen e zbatimit të saj?
4. Si u përfshi diaspora në Programin zviceran të bashkëpunimit 2022–2025?
5. A u emërua atasheu social dhe ekonomik i propozuar?
6. Cilat struktura u ngritën për transferimin e njohurive dhe përvojës profesionale të diasporës?
7. Cilat ishin rezultatet e marrëveshjes PS–LVV për periudhën 2023–2025?
8. Në cilat grupe pune morën pjesë përfaqësuesit e diasporës dhe si ndikuan në vendimmarrje?
9. Çfarë u bë për fuqizimin e sindikatave, të partneritetit social dhe të marrëveshjeve kolektive në Kosovë?
10. Kush e merr sot përgjegjësinë për vazhdimin e objektivave të parealizuara?
Këto nuk janë pyetje kundër ndonjë partie apo qeverie. Janë pyetje në mbrojtje të kulturës demokratike, transparencës dhe llogaridhënies.
Nga diaspora e remitancave te diaspora e pjesëmarrjes
Pesë vjet më parë deklaruam se diaspora përfaqëson shumë më tepër sesa remitancat që ua dërgon familjeve në Kosovë. Ky konstatim mbetet i drejtë.
Diaspora shqiptare në Zvicër zotëron përvojë të çmuar në administratë, ekonomi, arsim, shëndetësi, punë sociale, sindikalizëm, sigurime shoqërore, demokraci lokale dhe organizim qytetar. Ky potencial nuk mund të aktivizohet me thirrje të rastit dhe as vetëm përmes afërsisë me një parti politike.
Nevojitet një partneritet transnacional, institucionalisht i qëndrueshëm, politikisht pluralist dhe i hapur ndaj profesionistëve, shoqatave, sindikatave, ndërmarrjeve dhe nismave qytetare.
Rezoluta e vitit 2021 mund të mos ketë dështuar përfundimisht. Por ajo rrezikon të mbetet dokument i harruar nëse nuk rihapet, vlerësohet dhe shndërrohet në një program të ri veprimi.
Prandaj kërkesa ime sot është e thjeshtë:
Të publikohet një bilanc i plotë i zbatimit të Rezolutës, pikë për pikë; të bëhen publike rezultatet e marrëveshjes PS–LVV 2023–2025; dhe të krijohet një mekanizëm i përhershëm shqiptaro-zviceran në të cilin diaspora të mos jetë vetëm temë diskutimi, por pjesë e barabartë e bashkëbisedimit dhe bashkëvendimmarrjes.
Vetëm kështu mund të kalojmë nga rezolutat te përgjegjësia, nga premtimet te veprimi dhe nga diaspora e remitancave e votave te diaspora e pjesëmarrjes demokratike dhe e bashkëkrijimit transnacional.
Osman Osmani
Bashkënismëtar i PS Migrantëve të Zvicrës dhe bashkautor i Rezolutës së 18.06.2021
