Shkruan: Shqipe Bytyqi (vazhdimi i parë)
Ishte një pasdite shtatori, ndër më të bukurat që do të mbaj mend. Të tjerët ende pushonin, ose nuk kishin ardhur ende, ndërsa unë, bashkë me Sadeten, vendosëm të dilnim për një shëtitje nëpër fshat. Ajri i ngrohtë mbante ende gjurmët e verës, rrugët pothuaj bosh, vetëm ndonjë zë i largët që humbiste mes shtëpive prej guri.
Frasnita shtrihej si një gji i vogël mes kodrave të buta, ku ullinjtë e lashtë rreshtoheshin me hijeshi. Gjethet e tyre argjendoheshin nga dielli, ndërsa mbi to, larg, ngrihej bjeshka, e heshtur dhe madhështore, si një mur i gjallë që ruante kujtimet e shekujve. Në atë qetësi të thellë, çdo hap sikur kumbonte më fort.
Ecëm të ngazëllyera nga mbishkrimet në shqip e arbërisht, duke bërë fotografi e duke hamendësuar cilën rrugë të ndiqnim. Papritmas, përballë nesh u shfaq një burrë rreth të shtatëdhjetave. Iu drejtova në shqip. Ai, me një gjuhë të thyer mes arbërishtes dhe italishtes, na dëgjoi me durim. Pastaj, duke parë se nuk e kuptonim plotësisht, buzëqeshi dhe tha:
Ja po vi t’ju tregoj.
Tonin e quanin, plak energjik, me buzëqeshje karakteristike dhe një gatishmëri të sinqertë për të ndihmuar. Kur vini ju, mërgimtarët, na gjallëroni, shtoi.
Kështu nisi dita e parë në këtë fshat të bukur, në Frasnitë. Një qetësi e thellë mbështillte gjithçka. M’u duk sikur kisha qenë aty në një jetë tjetër, sikur kisha ndarë dhimbjen e arbnorëve që dikur, të ikur nga terrori osman, gjetën strehë mes këtyre maleve. Shtëpitë e braktisura, por me arkitekturën tipike arbëreshe, rrinin si kujtime të ngrira që donin të flisnin.
Një grua, edhe ajo rreth të shtatëdhjetave, me fytyrë të brishtë e fisnike, na ftoi në kafe. Shtëpia e Vinçencinës, një muze i gjallë i traditës. Shija e mikpritjes arbërore na mbushi jo vetëm zemrën me gëzim po edhe sytë me lotë. Mu bë sikur ndjeva, atë mikpritjen e lashtë 550 vjeqare.
Pasi u përshëndetem me Vinçençinen, befas dëgjova dikë të thërriste emrin tim. Ishte Maria Antonietta, arbëreshja që udhëhiqte shoqatë artistike dhe kujdesej që Kalabria të kishte një frymë kulturore. Më përqafoi fort, me krahë prej motreje, dhe na ftoi në shtëpinë e saj. Një oborr i madh me ulëse të rehatuara nën hije na priti, dhe nuk vonoi kafeja, as biseda e ngrohtë për përgatitjet e ngritjes së shtatores së At Belushit.
Më pas erdhi takimi me Ornelen, gruan që kishte vënë gjithë jetën në krah të At Belushit dhe drejton Qendrën albanologjike “A. Bellusci” në Frasnitë. Një grua aq e fuqishme sa edhe e ndjeshme, e palodhur në përpjekjen për të ruajtur gjuhën dhe kulturën arbëreshe. Fjalët e saj, te thjeshta por të mbushura me përkushtim, kishin një peshë të veçantë. Sikur nga shpirti i saj kalonte një urë që lidhte kohën e Rilindësve me ditët tona. Në çdo gjest të saj ndjehej jehona e sakrificave të atyre që, shekuj më parë, u shkëputën nga trojet shqiptare për të shpëtuar gjuhën e besën. Ornela, me përkushtimin e saj, e kishte bërë këtë kujtesë një mision personal, një lloj amaneti që At Belushi ia kishte lënë. Ornela mishëronte qëndrueshmërinë e një trungu që nuk thyhet, edhe pse rritet larg trungut mëmë. Në sytë e saj shihje të ardhmen e arbëreshëve, jo thjesht një ruajtje formale te traditës, por një rilindje të brendshme, një besim se kultura nuk vdes kurrë nëse dikush e do dhe e mbron.
Kështu Frasnitëa, me qetësinë e saj, me kujtimet dhe me njerëzit e saj, na priti si një atdhe i vogël i harruar, por që rron gjallë në shpirt.
Në darkë erdhën edhe të tjerët: Sokoli me Azbijen, Musa me Gjejen dhe dy aktivistët e rinj nga Shoqata “Nëna Terezë” në Luzern, Mentori dhe Bashkimi, Dani me Fatimen, Avniu, Milazimi me të shoqen dhe të tjerë na u bashkuan. Mërgimtarë nga e gjithë Europa ishin derdhur në Frasnitë, si të kishin ndjekur një thirrje të brendshme që i kthente te rrënjët.
Pritej ardhja e më meritorit për këtë urë lidhëse mes nesh dhe arbëreshëve, bacit Rexhe, me familjen e tij të mrekullueshme. Emri i tij nuk përmendej si një vizitor i zakonshëm, por si i një misionari të heshtur që prej dekadash sillte frymë të re ndër këto male. Ai kishte ardhur jo vetëm me dashuri, por me projekte konkrete, me libra, me ide, me mund për të ringjallur lidhjen e hershme te gjakut dhe shpirtit që nuk shuhej dot as nga largësia, as nga shekujt.
Kësaj radhe, ai dhe LKSHM (Lidhja e Krijuesve Shqiptarë të Mërgatës) kishin bërë të mundur një akt madhështor, vendosjen e shtatores së At Belushit, rilindasit të fundit arbëresh, i cili vetëm nje vit më parë ishte shuar ne amshim. Ishte si të kthehej edhe një herë mes nesh, i ngritur në bronz, per të kujtuar se rrënjët nuk vyshken kurrë.
Kur përmendej emri i bacit Rexhe, në fytyrat e arbëreshëve shfaqej një lloj lehtësimi, si kur të kujtohej se nuk janë harruar nga motrat e vëllezërit e tyre përtej detit. Ai nuk vinte kurrë vetëm. Ai me vete sillte besimin se një popull mund të mbijetojë vetëm duke u bashkuar. Dhe atë mbrëmje, në Frasnitë, në mes të ullinjve e nën hijen e bjeshkës, ky bashkim merrte trajtë të gjallë, si një festë e shpirtit arbëresho-shqiptar.
Eli ishte befasia e mbrëmjes, gruaja që aq shumë kishte shkruar për arbëreshët dhe që tani e kishim kënaqësinë ta shihnim për herë te parë nga afër. Grua energjike dhe me shumë humor, na fitoi zemrat që në çastin e parë.
Vonë, shumë vonë, u shpërndamë nëpër hotelet dhe bujtinat tona, te mbushur me ndjesinë se kishim hyrë në një kohë tjetër, aty ku mali, ullinjtë dhe njerëzit ruanin një pjesë të shpirtit arbnor.
ShB, shtator 2025

































