10 C
Zürich
Dienstag, November 17, 2026

Për Arsimin dhe Reformat

Isa H. Dërmaku: Arsimi dhe Reformimi në Dy Republikat Shqiptare në bazë të Modelit Dualist Zviceran: Qasja shkencore dhe praktike

Natyrisht, arsimi ishte dhe është bazamenti i zhvillimit të çdo shoqërie, ndikim pozitiv kishte edhe arsimi i dy Republikat Shqiptare, por tani duhet zgjedhur modelin dualist zviceran sepse është dëshmuar praktikisht si një nga më të suksesshmit në botë. 

Pikërisht, për te, rezymimi përmbledh studimin nga shumë burime, gjetjet, këshillat praktike që dalin nga “Mësimet Shkencore për Arsimin”, që u prezantou në Konferencën Shkencore, mbajtur në Dardanë (ish-Kamenicë) nën drejtimin e Kadri Rahimaj, Kryetar shumë i sukseshëm i Komunës Kamenicës. 

Ky studim prej mbi 96 faqesh përmban ide origjinale, njohuri të mësuara nga burimet shkencore dhe nga analizat krahasimore me mbi 230 burime, literaturë, dokumente, citime shkencore kombëtare e ndërkombëtare, me theks të veçantë, ato Zvicërane. 

Qëllimi kryesor apo final është të sugjerojë reforma për edukimin arsimor në Kosovë duke u bazuar në modelin shumë të avancuar dualist të Zvicrës.

Bazat e Arsimi Dualist në Zvicër: Një Model shumë i Suksesshëm

Përvojat e Zvicëres, në arsimin dualist bazohen në kombinimin e shkollimit teorik me përvojën praktike nëpër kompani, për të siguruar një përgatitje të gjithanshme për nxënësit. Model ky që ka treguar rezultate të jashtëzakonshme në zhvillimin e aftësive praktike dhe teorike të nxënësve, studentëve, duke i bërë ata shumë më të përgatitur për tregun e punës.

Fokusimi në karakteristikat kryesore të modelit dualist:
Së pari, kemi fokusin në cilësi dhe inovacion: Për faktin se, shkollat zvicerane njihen botërisht për përpikërinë, disiplinën dhe për metodat shumë të avancuara të mësimdhënies, që bazohen në standarde të larta dhe qasje krijuese.

Vlerësimet janë Formative1, Summative2 , Kontinues 3: Vlerësimi formativ përdoret për të monitoruar përparimin e nxënësve dhe për të dhënë reagime të vazhdueshme, ndërsa vlerësimi summativ përmbledh arritjet në fund të periudhave të caktuara mësimore, po ashtu edhe vleresimi Kontinues apo “i pa ndërpreje” ose “i vazhdueshëm”.

Diversifikimi (nga lat. që do të thotë: të bësh ndryshime të shumëllojta, në mënyrë që të zvogëlohet varësia nga një element i vetëm…) dhe digjitalizimi4: Zvicra bënë përgatitjen e nxënësve me metodat moderne të mësimit dhe përdorimin e teknologjive të avancuara, duke përfshirë platforma digjitale dhe mjete inovative për mësimdhënie.

Krahasimi me Sistemin Arsimor në Rpublikën e Kosovës

Sistemi arsimor në Kosovë ende po vuan nga ndikimet e së kaluarës, kohë kur ka dominuar një qasje e centralizuar ideologjike, trashëguar nga sistemi arsimor i imponuar nga ish-Jugosllavia që në fakt ishte vetëm Serbi e zgjëraur dhe okupatore. 

Përkundër disa përpjekjeve për reforma, nuk është arritur një transformim i thellë që të përmbushë kërkesat e kohës së sotme dhe të tregut global të punës.

Sfidat kryesore përfshijnë:
Mungesa e lidhjes mes teorisë dhe praktikës, sepse edukimi arsimorë në Dy Republikat Shqiptare fokusohet kryesisht në teori, pa e lidhur atë me nevojat praktike të tregut të punës.
Aty edhe, mentaliteti i vjetër administrativ dhe pedagogjik.

Shumë prej mësimdhënësve dhe administratave arsimore (në të gjitha stadet) ende funksionojnë me një mentalitet të trashëguar ngërçi nga periudha e sistemit arsimor të centralizuar, gjë që pengon tejmase inovacionin dhe zhvillimin e qasjeve moderne të mësimdhënies.
Pastaj edhe vlerësimi i nxënësve te sistemi aktual i notimit që shpesh konsiderohet shumë subjektiv dhe jo gjithmonë pasqyron realisht aftësitë dhe njohuritë e nxënësve.

Rekomandime për Reformim: Bazuar në Modelin Dualist Zviceran

Natyrisht, për të arritur suksesin e dëshiruar në arsim, është e nevojshme një Reformë e Thellë dhe gjithëpërfshirëse:
Arsimi ynë duhet bërë Adoptimin e Modelit Dualist: Integrimi i modelit dualist zviceran, bëhet duke lidhur ngushtë (pra në mënyrë të pandashme) teorinë me praktikën në të gjitha nivelet e arsimit, që nga shkollat fillore deri te universitetet.
Duhet pa vones Përmirësimi i Vlerësimit, që jetësohet duke bërë kalimin nga notat tradicionale drejt vlerësimeve formative që përqendrohen në përparimin individual të nxënësve, duke inkurajuar zhvillimin personal dhe aftësitë praktike.

Aty, digjitalizimi dhe inovacioni. Natyrisht, investimi në teknologji të avancuara për mësimdhënie dhe vlerësim, duke përfshirë mësimin online dhe përdorimin e platformave digjitale për të mbështetur mësimin e pavarur.

Nuk ka arritje cilësore në arsim pa u bërë në vazhdimsi Trajnimi i Mësimdhënësve. Kjo vlerë arrihet, me përsosja profesionale të mësimdhënësve dhe trajnimi i tyre i vazhdueshëm për t’u përshtatur me metodat e reja pedagogjike dhe digjitale.

Mbi të gjitha, pavarësia e Shkollave dhe Universiteteve. Dhënia e pavarësisë së plotë shkollave dhe universiteteve për të hartuar kurikulat dhe për të zhvilluar metodat e mësimdhënies në përputhje me nevojat në nivel Republike, Evropjane dhe jo vetëm.
Gjithësei edhe Mentorimi dhe Praktikat Profesionale. 

Pra, vendosja e një sistemi mentorimi të fuqishëm, ku nxënësit dhe studentët të kenë mundësi të mësojnë nga ekspertë të industrisë përmes praktikave profesionale.

Reformat e thella duan përfundime praktike drejt së Ardhmes me Arsimin Dualist cilësor.

Modeli dualist ka dëshmuar se krijon profesionistë të aftë dhe të përgatitur për sfidat e tregut global të punës. Implementimi i këtij modeli në Dy Republikat Shqiptare do të përmirësonte ndjeshëm cilësinë e arsimit dhe do të kontribuonte në zhvillimin ekonomik dhe shoqëror në nivelin që secili nga do ta dëshironte.

Me këtë rezymim Paraqes një Thirrje për Veprim Urgjent dhe të Vendosur nga institucionet arsimore, qeveritë dhe shoqëria në tërësi për të përqafuar një qasje të re dhe inovative në arsim. Vetëm përmes reformave të thella dhe përkushtimit ndaj cilësisë mund të ndërtojmë një të ardhme të ndritur për brezat e ardhshëm.

Natyrisht, për bindje të autoriteteve përgjegjegjëse, kërkohën shumë informacion dhe argumente të forta, strukturë të përmbledhur dhe rrjedhshmëri të qartë për ta bërë më të lehtë ndërgjegjësimin për nevojat urgjente për Reforma në Arsim.
Gjithnjë, në këso rastesh, preferohën organizimet tematike, pra analizimi i ideve për secilin stad të arsimit dualist.

Temat që duan zbërthime praktike, janë se si bëhet përgatitja për tregun e punës dhe roli i digjitalizimit në arsimin Dualis Zvicëran.

Nuk duhet lënë pas as vlerësimet alternative dhe zhvillimi i gjithanshëm i nxënësve, pra ashtu si aplikohet sot në Zvicër dhe jo vetëm.

Detyrë mbi detyrat është edhe sot e kësaj dite në Zvicër, përsosja e vazhdueshme (është e detyrueshme) profesionale e mësimdhënësve. Sepse për mësimëdhësit kështu e parasheh sistemi dualist në përgatitjen dhe mbajtjen të përgatitur vazhdimisht me praktika profesionale.

Aty ku nuk ka Liri akademike nuk mund të ketë standarde të larta shkencore në shkolla e universitete.

Pavarësia institucionale në arsim është Politikë Shtetërore e detyrueshme që vjen nga Kushtetua. Prandaj, kjo çështje është zgjidhur njëherë e përrgjithmonë në Zvicër dhe disa shtete të BE-së.
Arsimi cilësor Dualist, mëson dhe praktikon integrim social dhe përfshirje të diversitetit kulturor.

Rol të rëndësishëm për cilësi arsimi ka teknologjia dhe mësimdhënia në distancë.
Për secilën dhe të gjitha, Arsimi Dualist, shkon vazhdimisht në përrdorim të shembujve konkretë, pra praktikë, me qëllim për të përforcuar profesionalizimin si duhet.

Arsimi Dualist, me gjithë strukturën e saj organizative, ndjekin një rrjedhë logjike dhe të vazhdueshme si në teori ashtu edhe në praktikë.

Sepse, qëllimi final është përgatitja për tregun e punës, në këtë mes ka rolin e vet edhe digjitalizimi modern, që në Zvicër është proces i pandalshëm.

Tek në shkollat e mesme të Zvicrës, nxënësit përgatiten për tregun e punës përmes zhvillimit të aftësive praktike dhe këshillimit profesional të orientuar drejt karrierës. Roli qendror i digjitalizimit është i dukshëm në përgatitjen e nxënësve për kërkesat moderne të tregut të punës, duke i aftësuar ata për t’u përshtatur në një botë gjithnjë e më të dixhitalizuar.

E shënuam edhe më lartë, por tani po deataizojmë më shumë për Vlerësimin Alternativ dhe Zhvillimi Gjithanshëm i Nxënësve.

Veçori unike e sistemit zviceran është përdorimi i vlerësimeve jo vetëm në formën e notave tradicionale, por edhe në formate alternative që masin vazhdimësinë dhe përparimin gjithanshëm të nxënësve. Këto vlerësime synojnë të përmirësojnë performancën akademike, si dhe të ndihmojnë në zhvillimin social dhe emocional të nxënësve, duke pasqyruar një qasje Holistike4 ndaj edukimit.

Ligjërsiht është e obligueshme Përsosja e Vazhdushme Profesionale e Mësimdhënësve.

Në Zvicër, të gjithë mësimdhënësit kanë Detyrim Ligjor të përmbushin standardet e përsosjes së vazhdueshme profesionale, duke përmirësuar në mënyrë të vazhdueshme metodologjitë e tyre të mësimdhënies. 

Performanca e mësimdhënësve matet në mënyrë sistematike për të garantuar cilësinë bashkëkohore të edukimit dhe për të siguruar një standard të lartë mësimdhënieje.

Në Sistemin Dualist Zvicëran dhe Përgatitja Praktike Profesionale, është ndër më të suksesshmit në botë, duke ofruar një kombinim ideal të mësimit teorik dhe praktikës profesionale. Nxënësit marrin pjesë në mësim akademik në shkolla dhe njëkohësisht bëjnë praktikë profesionale në kompani të ndryshme, duke u përgatitur për tregun e punës në kushte reale të punës. Ky sistem kontribuon në krijimin e një fuqie punëtore të kualifikuar dhe është një nga shtyllat kryesore të ekonomisë shumë të zhvilluar zvicerane.

Liria Akademike sjell praktikisht Standardet e Larta Shkencore në Universitetet Zvicërane.

Universitetet dallohen për programet e avancuara kërkimore, ku liria intelektuale dhe pavarësia akademike janë kyçe për zhvillimin e projekteve shkencore. Titujt akademikë në Zvicër kërkojnë përmbushjen e standardeve të larta shkencore, mentorim të avancuar dhe e obligueshme njohuria të paktën të një gjuhe ndërkombëtare, zakonisht anglishtes. Integriteti akademik është themelor dhe çdo shkelje, si plagiatura apo manipulimi i të dhënave, ka pasoja të rënda ligjore.

Politikat Shtetërore dhe Pavarësia Institucionale në Arsim, garanton pavarësinë e vërtetë të institucioneve arsimore nga ndërhyrjet politike, duke krijuar një mjedis që favorizon inovacionin dhe cilësinë e lartë akademike. 

Politikat shtetërore dhe mbështetja ekonomike ndihmojnë zhvillimin arsimor, ndërsa autonomia institucionale garanton përparimin e shkencave kërkimore dhe inovacionit teknologjik.

Integrimi Social dhe Përfshirja e Diversitetit Kulturor, përsëri modeli zviceran është cilësor, sepse promovon përfshirjen sociale dhe integrimin e nxënësve nga komunitete të ndryshme etnike dhe kulturore. Kjo qasje përfshirëse është e rëndësishme nëse marret parasysh diversiteti kulturor. 

Natyrisht, një Reformë Arsimore e frymëzuar nga modeli zviceran mund të ndihmojë në Integrimin shumë më të mirë arsimor, social, ekonomik dhe kulturor në të Dyja Republikat Shqiptare për Një Unifikim Gjithpërfshirës në stad Nacional.

Teknologjia dhe Mësimdhënia në Distancë, na erdhi si imponim që nga pandemia COVID-19 që përshpejtoi proceset e digjitalizimit në arsim, duke nxitur përdorimin e platformave online dhe metodave të reja të mësimdhënies në distancë. Sistemi zviceran është përshtatur me këto ndryshime duke integruar teknologjinë në mësimdhënie, çka ka sjellë një përparim të dukshëm në cilësinë e arsimit. Pra, është treguar shumë e sukseshme.

Duke u bazuar në përparësitë e sistemit arsimor dualist zviceran, rekomandohen: Reforma të thella në Arsimit e Dy Republikave Shqiptare.

Për faktin se: Implementimi i sistemit Dualist, bënë lidhje të fuqishme të mësimin teorik me praktikën profesionale dhe për të përgatitur nxënësit për tregun e punës.

Për, Vlerësimin alternativ dhe zhvillimi gjithëpërfshirës, duke përfshirë metoda që vlerësojnë përparimin social dhe emocional, përveç atij akademik.
Te, përsosja profesionale e mësimdhënësve: Duhet krijimi i një sistemi vlerësimi për performancën e mësimdhënësve për të garantuar cilësinë e mësimdhënies.

Siguria Ligjore për Pavarësia akademike dhe standardet e larta shkencore, realizohet për të mundësura kërkimet shkencore dhe për të nxitur inovacionin.

Integrimi social dhe përfshirja e diversitetit kulturor, për të promovuar një shoqëri gjithëpërfshirëse dhe të integruar si kërkojnë rregullat në BE.
 Përfundim

Modeli zviceran i arsimit është një shembull i shkëlqyeshëm i një sistemi të suksesshëm që kombinon teorinë me praktikën dhe garanton cilësi të lartë arsimore. Ky model mund të përshtatet dhe zbatohet në Kosovë dhe Shqipëri, duke respektuar specifikat kombëtare dhe duke integruar risitë që kanë dëshmuar sukses të lartë në Zvicër. 

Natyrisht, vetëm përmes reformave të thella dhe të strukturara si është ma së miri e mundshme mund të arrihet zhvillimi i qëndrueshëm arsimor dhe social në të dyja Republikat Shqiptare.

Edhe përfundimi, i Studimit edhe i Rezymes, meretn me shumë detaje, me qëllimin të analizave të aspekteve të ndryshme të historisë, ku edukimit dhe ndikimet e arsimit dualist në Zvicër janë treguar të sukseshme. 

Në fakt, vet realiteti i shënuar mund të këshilloj me vendosmëri racionale se, Reformat në Arsim, për Modelin Dualist Zvicëran, janë Jetike për Kosovën dhe Shqipërinë.

Sepse, vetë kjo Përmbledhje Racionale, tregon nevojën për Reforma në arsimin shqiptar në Dy Repeblikat tona.

Te, analiza e periudhave të robërisë dhe kufizimet që ndodhen gjatë tyre, tregohet kjartë se nuk kanë mbetur pa pasoja jo të vogla.
Pasoja këto, që po sjellin vështirësi për jetësimin mundësive që ka populli shqiptar sot për edukim në Liri, por jo pa Reforma për Modelin Arsimor Dualist, si më cilësori në botë.

Si dikur Rilandasit që u Angazhuani vendosën e alfabetit latin, si simbol i autonomisë arsimore, ne sot kemi rastin, ta vendosim Arsimin Dualist, si simbol jetikë që mundëson zhvillim të gjithmbarshëm në satd nacional. Se, pa arsim cilësor, nuk kemi zhvillim shoqëror në asnjë segment jete.
Rëndësia e modelit të arsimit dualist është jetike për Dy republikat Shqiptare:
Modeli i arsimi dualist është model që mund të sjellë përparim të shpejtë dhe cilësor në Shqipëri dhe Kosovë.

Ndihmon tejmase kombinimi i praktikës dhe teorisë në përgatitjen për tregun e punës dhe rritjen e kompetencave të nxënësve dhe studentëve.
Ka rëndësi shumë të madhe mënyra e mësimdhënies moderne dhe përdorimi i metodave të avancuara, përfshirë vlerësimet aktive dhe praktikat fleksibël të mësimit.

Model ky i arsimit dualist që ka ndikime në zhvillimin personal dhe profesional, bashkarisht kanë ndikim drejtpërsëdrejti për rritjen cilësisë së jetës së shoqërisë dhe zhvillimin ekonomik.

Në ngrigritjen e cilësisë së arsimit ndikojn fuqishëm edhe përmirësimi i kushteve për mësuesit dhe nxënësit.

Pas parasysh gjitha këto dhe shumë vlera tjera që nuk u cekën, po që janë në studimin qendror, vjië Rekomandimet për Reformën e arsimit në Shqipëri dhe Kosovë, sepse avantazhet të modelit dualist të Zvicrës janë shumë të mëdha dhe të gjithanshme.

E kuptueshme, Reformimi i arsimit i ka sfidat jo të vogla por kemi mundësitë tona, sepse kemi Lirinë, që ky model të realizohet praktikisht që të na sjell në nivelet arsimore e cilësisë më të lartë botërore, pra arsimi dualist, për të gjitha stadet e shkollimit, duke nuisur naga parashkolloret, shkolla fillore, të mesme dhe universitare.

Në fund po bëjmë thirrje për veprim:

Sepse, nevojat tona janë urgjente për Reforma Arsimore që mbështeten në modelin dualist zviceran, dhe jetësimi i kësaj do të çojë në zhvillimin e dëshirueshëm të arsimit në Kosovë e Shqipëri.

Argumente janë, neve tani na duhet veprimi praktik që do të thotë Reforma për realizimin e Modelit Dualist Zvicëran, sa më parë që të bëhet aq më mirë për zhvillimin e gjithanshëm në Republikën e Kosovës dhe jo vetëm.

Ju faleminderit për vëmendjen!

 Muhen,.2025

________

Arsimi: burim, literaturë, referenca, citime, terma dhe shprehje të huaja:

1 Vlerësimi Formativ, Vlerësimi Formativ, (“Das Grosse Lexikon, 1986) ; (ref. “(https://www.openai.comi): origjina gjuhësore nga latinishtja»formare,» që do të thotë «për të formuar» ose «për të dhënë formë.» Në kuptimin e tij arsimor, ky lloj vlerësimi përdoret për të monitoruar përparimin e nxënësve gjatë procesit të mësimdhënies dhe të mësimit. Qëllimi është të japë reagime të vazhdueshme, që mësuesi dhe nxënësi të kuptojnë pikat e forta dhe ato që duhen përmirësuar. Ai nuk ka për qëllim të japë një notë përfundimtare, por të ndihmojë në drejtimin e procesit mësimor dhe të përmirësojë rezultatet e nxënësit ndërkohë që mësimi është ende në progres”.

2 Vlerësimi “Summativ”, (ref. “(https://www.openai.comi): rjedh nga fjala latine «summare», që do të thotë përmbledh apo mbledh së bashku. Pra, në gjuhën shqipe nënkupton një proces vlerësimi të përgjithshëm të arritjeve apo performancës së një individi, që zakonisht realizohet në fund të një periudhe të caktuar mësimore (si për shembull në fund të një kursi, semestri, apo vitit shkollor). Ky lloj vlerësimi ka për qëllim të bëjë një përmbledhje të asaj që është mësuar dhe të japë një përfundim të arritjeve apo njohurive të fituara. Kurse, në praktikë, vlerësimi summativ realizohet përmes provimeve përfundimtare, testeve, projekteve madhore, ose vlerësimeve përfundimtare, që shërbejnë për të përcaktuar notën apo rezultatin përfundimtar të një nxënësi apo studenti.” 

3 Kontinues, (ref. https://www.openai.comi): “Das Grosse Lexikon, 1986):  Fjala Kontinues, vjen nga gjuaha latine «Continues”, që do të thotë “pa ndërpreje” ose “I vazhdueshëm”. Diçka që ndodh pa ndalim, vazhdimisht dhe pandërpreje në kohë ose hapësirë.

4 Holistike,(ref.(s.https://www. openai .com) holistik, do të thotë se, duhet të shikoni nxënësit, studentët në tërësi, duke marrë parasysh zhvillimin emocional, social, akademik, vlerësimi i përparimeve individuale dhe arritjet e standrdeve të caktuara).                  

Kurrikula, (kurrikula, origj. gjuh. Lat.: curriculum, nga fjala currere-vrapoj, Rend; dmth. Ecuria e vitit; Kjo fjalë në arsim, si në këtë rast, kuptohet si një sistem i përbërë nga disa elemente me synime arsimore që, të lidhura mes vete mundësojnë të orjentohet dhe të funksionojë sistemi arsimor, nepërrmjet planeve arsimore… Kurrikula bazohet në realitete historike, shoqërore, gjuhësore, politike, gjeografike dhe natyrisht kulturore të secilit vend, me anë të saj sigurohet arsimi cilësor dhe i barabartë për të gjithë, kjo përcakton se cilat vlera duhet kultivuar te nxënësit, aftësia për bashkëjetesë e tolerancë».  

Inovacion, (Inovacioni, origj. gjuhës. Lat.): rinovim; prezantim i një procesi të ri, një ide të re; pra, nxitja e proceseve të reja me ide të reja progresive, kjo qonë përpara në nivele akoma më të larta zhvillimin, në këtë rast të edukimit arsimor)    

Inovativ: kreativ, shpikje, krijues, inovativo imagjinativ, i talentuar, i zgjuar, origjinal, përdorimi praktikë i risive) 

4 Reforma (ref. “Das Grossse Ilust. Lexikon von A-Z, D.1996, f.708)5 Bullizmi, (ref. WikipadiA:”Encikolpedia e Lirë)