Një rol e ngritje të angazhimit dhe avancimit organizativ paraqesin demonstratat e vitit 1968, që kulmojnë me Kushtetutën e vitit 1978 kur Kosova fiton statusin e Krahinës Autonome dhe veçanërisht marrëdhëniet e ndryshme institucionale të Kosovës me shtetin amë – Republikën e Shqipërisë. Ngjarje me rëndësi e ndikim të veçantë në shprehjen e vetëdijesimit kombëtar ishte festimi i 100 vjetorit të Lidhjes Shqiptare të Prizrenit në vitin 1978.
Kjo ngritje e vetëdijes kombëtare e shoqërore, bashkë me veprimtarinë e grupeve e organizatave të ndryshme atdhetare e revolucionare të rrymimeve kryesore politike, krijuan atmosferën e volitshme dhe parakushtet e nevojshme të kërkesave për barazi kombëtare, politike, ekonomike e sociale të Kosovës dhe shqiptarëve në ish-RSFJ, e që për shkak të anashkalimit të tyre nga udhëheqja e niveleve të ndryshme të ish-RSFJ e LKJ, kulmuan demonstrata ultimative për barazi të shqiptarëve me popujt tjerë që përbënin federatën përmes parullë kryesore Kosova – Republikë!
Më 17 shkurt 1982 u hodh një nga themelet më të rëndësishme të lëvizjes së re kombëtare shqiptare për liri dhe vetëvendosje. Bashkimi historik, që solli një strukturë të re politike dhe organizative, Lëvizjen Shqiptare për Republikë (LRSHJ), ishte kulmimi i përpjekjeve të (fillimisht) dy organizatave kryesore, PKMLSHJ dhe LNÇKVSHJ, që u bashkuan më 17 shkurt 1982 në Turqi dhe më pas, me 15 maj 1982 në Zvicër, me bashkimin në LRSHJ edhe të organizatës tjetër kryesore OMLK (në të cilën më herët ishte shkrirë edhe FKP).
Këto zhvillime ndodhën në një kohë kur shqiptarët e Kosovës po përjetonin një shtypje të ashpër nga regjimi jugosllav pas demonstratave të marsit dhe prillit 1981, të cilat për herë të parë artikuluan qartësisht ultimativisht kërkesën për Republikën e Kosovës. Pas demonstratave në Kosovë, që u zgjeruan në përmasa të kryengritjes së përgjithshme popullore, ish-RSFJ shpalli gjendjen e jashtëzakonshme dhe shtetrrethimi dhe zbatoi represion të vërtet policor e ushtarak, shtetëror e partiak etj.
Rëndësia e Lëvizjes Shqiptare për Republikë
LRSHJ luajti një rol thelbësor në orientimin dhe organizimin politik e ideor të shqiptarëve në Kosovë dhe viset tjera nën ish-Jugosllavi, duke mbajtur gjallë frymën e rezistencës dhe duke përgatitur terrenin për luftën çlirimtare të viteve 1998-1999. Kërkesa e saj për republikë ishte një hap i guximshëm që sfidoi politikën represive të Beogradit dhe njëkohësisht i dha energji lëvizjeve të tjera që ndoqën rrugën e pavarësisë.
Kjo lëvizje, megjithë vështirësitë dhe ndasitë e brendshme, vijoi veprimtarinë e saj për dekada, duke pasur ndikim të drejtpërdrejtë në formimin e Lëvizjeve tjera politike e sociale të Kosovës (Lëvizjen për Pavarësinë e Kosovës: LPRK/LPK/LDK/LNÇK/PDKSH/UNIKOMB/ dhe më vonë edhe në organizimin e Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës (UÇK), e cila kulmoi me çlirimin e vendit dhe shpalljen e Pavarësisë së Kosovës më 17 shkurt 2008.
Heshtja dhe Anashkalimi i Historisë
Megjithë rëndësinë e saj historike, data e themelimit të Lëvizjes Shqiptare për Republikë më 17 shkurt dhe 15 maj 1982 shpesh është heshtur ose anashkaluar në trajtimin zyrtar të historisë politike të shqiptarëve në ish-Jugosllavi. Pavarësisht se kjo lëvizje i parapriu kërkesës që u finalizua me Pavarësinë e Kosovës, meritat e saj shpesh janë margjinalizuar.
Ky qëndrim reflekton një tendencë më të gjerë të shtrembërimit dhe selektimit të historisë, ku aktorë, grupe, organizata e lëvizje, që nuk janë drejtpërdrejt pjesë e vendimmarrjes së viteve të fundit shpesh injorohen ose u minimizohet roli.
Përfundim
Në këtë 43-vjetor të themelimit të Lëvizjes Shqiptare për Republikë dhe 17-vjetorin e Pavarësisë së Kosovës, është koha që faktet historike të trajtohen me objektivitet dhe vëmendje të merituar. Pa njohjen e plotë të historisë sonë, rrezikojmë që të krijojmë narrativa të mangëta, që nuk përfaqësojnë të vërtetën e përpjekjeve të shqiptarëve për liri dhe pavarësi.
Prandaj, është e domosdoshme që historianët, studiuesit dhe media të angazhohen për një rishikim të drejtë dhe të paanshëm të historisë, duke e vënë në vendin e duhur kontributin e Lëvizjes Shqiptare për Republikë në rrugëtimin e Kosovës drejt lirisë dhe pavarësisë.
________________________________________
Referencat dhe Dokumentet e Kohës Për të pasqyruar sa më saktë zhvillimet historike, publikimi i dokumenteve të kohës, si ai i mbledhjes së përfaqësuesve të LNÇKVSHJ dhe PKMLSHJ më 17 shkurt 1982, është një hap i rëndësishëm për të ruajtur dhe transmetuar faktet e mirëfillta historike. Vetëm në këtë mënyrë, historia e Kosovës dhe e shqiptarëve në përgjithësi do të mund të dokumentohet në mënyrë të drejtë dhe gjithëpërfshirëse.
Artikulli «1975-1982: Krijimi i Lëvizjes për Pavarësinë e Kosovës (PKMLSHJ-LRSSHJ)» i publikuar në transnacional.ch më 1 prill 2021, trajton formimin dhe veprimtarinë e Partisë Komuniste Marksiste-Leniniste Shqiptare në Jugosllavi (PKMLSHJ) dhe Lëvizjes për Republikën Socialiste Shqiptare në Jugosllavi (LRSSHJ). Këto organizata luajtën një rol kyç në avancimin e çështjes shqiptare në ish-Jugosllavi gjatë viteve 1975-1982.
Organizata për Republikë – PKMLSHJ
Formimi i PKMLSHJ
Pas demonstratave të vitit 1968, një grup kuadrosh shqiptare në fusha të ndryshme, të pakënaqur me pozitën politike të shqiptarëve në ish-RSFJ, filluan të kërkojnë mënyra për të avancuar statusin politik dhe juridik të shqiptarëve. Ideja për krijimin e PKMLSHJ u konkretizua pas Kongresit të 10-të të Lidhjes së Komunistëve të Jugosllavisë, ku pritej të diskutohej kërkesa për krijimin e Republikës së Kosovës. Në mungesë të një organizate politike unike që do të trajtonte këtë çështje, u pa e domosdoshme formimi i një partie politike të pavarur dhe të barabartë me partitë e tjera në ish-RSFJ.
Në vitin 1978, në Prishtinë, u themelua zyrtarisht PKMLSHJ, që zanafillën e veprimtarisë e kishte nga viti 1975. Kjo organizatë synonte ngritjen e statusit të shqiptarëve nga pakicë kombëtare në komb, bashkimin e krahinave shqiptare në RSFJ dhe krijimin e një republike shqiptare brenda federatës jugosllave. Programi i saj përfshinte tri faza:
- Kërkesa paqësore për pavarësi dhe barazi ekonomike, politike dhe territoriale përmes krijimit të republikës shqiptare në kuadër të federatës.
- Presion publik përmes demonstratave, grevave dhe tubimeve të ndryshme.
- Nëse kërkesat nuk realizoheshin, angazhimi për luftë të armatosur me qëllim të bashkimit kombëtar.
Demonstratat e vitit 1981 dhe roli i PKMLSHJ
Në demonstratat e marsit dhe prillit 1981, anëtarët e PKMLSHJ morën pjesë aktive, duke organizuar dhe promovuar kërkesën për republikë. Programi i PKMLSHJ u përkrah nga populli dhe u shndërrua në një kërkesë gjithëpopullore. Pas demonstratave, PKMLSHJ i dërgoi një notë Komitetit Qendror të Lidhjes së Komunistëve të Jugosllavisë dhe qeverisë jugosllave, duke marrë përgjegjësinë për organizimin e demonstratave dhe duke ftuar për bisedime si parti të barabarta.
Bashkimi dhe krijimi i LRSSHJ
Pas demonstratave të vitit 1981, u pa e nevojshme unifikimi i organizatave ilegale shqiptare në një lëvizje unike. Më 17 shkurt 1982, përfaqësuesit e PKMLSHJ dhe Lëvizjes Nacionalçlirimtare të Kosovës dhe Viseve të tjera Shqiptare në Jugosllavi (LNÇKVSHJ) u takuan dhe vendosën të bashkohen në një organizatë të vetme, të quajtur «Lëvizja për Republikën Shqiptare në Jugosllavi» (LRSHJ). Më vonë, më 15 maj 1982, kësaj lëvizjeje iu bashkua edhe Organizata Marksiste-Leniniste e Kosovës (OMLK), duke formuar kështu LRSSHJ-në.
Ky bashkim synonte krijimin e një fronti unik të rezistencës, që do të përfshinte të gjitha forcat patriotike dhe revolucionare të popullit shqiptar, me qëllim krijimin e Republikës Socialiste Shqiptare në Jugosllavi.
Ky shkrim ofron një pasqyrë të përgjithshme mbi aktivitetet dhe ndikimin e Partisë Komuniste Marksiste-Leniniste Shqiptare në Jugosllavi (PKMLSHJ) gjatë periudhës 1975-1982, me fokus të veçantë në rolin e saj në demonstratat e vitit 1981 dhe krijimin e Lëvizjes për Republikën Shqiptare në Jugosllavi (LRSHJ).
Roli i PKMLSHJ-së në Demonstratat e vitit 1981
Sipas dokumenteve të kohës, PKMLSHJ-ja – krahas grupeve e organizatave tjera të kohës – kishte një rol të rëndësishëm në organizimin dhe drejtimin e demonstratave të vitit 1981 në Kosovë. Kjo organizatë kishte zhvilluar një aktivitet të gjerë, duke përfshirë shpërndarjen e pamfleteve, shkrimin e parullave dhe dërgimin e letrave ultimative anonime. Përveç statutit, programit dhe platformës së vet politike, ajo kishte dhënë dhe instruksionet për punë praktike dhe kishte nxjerrë edhe dy gazeta, «Revolucioni» dhe «Zëri i atdheut», si dhe shumë pamflete të tjera.
Raporti i Komisionit për Përcaktimin e Përgjegjësisë së Mahmut Bakallit, i botuar në gazetën «Rilindja» më 26 shtator 1981, përshkruan në mënyrë kronologjike aktivitetet e PKMLSHJ-së para shpërthimit të demonstratave, duke treguar se institucionet ishin informuar për kërkesën për Republikën Shqiptare të Kosovës që nga viti 1978.
Strategjia dhe Organizimi i PKMLSHJ-së
PKMLSHJ-ja nuk ishte një organizatë ilegale tradicionale që vepronte vetëm jashtë sistemit. Ajo synonte të godiste regjimin nga brenda, duke u krijuar nga kuadro atdhedashëse shqiptare në ushtri, polici, politikë, ekonomi, universitet dhe shkolla. Kjo qasje e veçantë e bënte atë të ndryshme nga grupimet e tjera ilegale të kohës.
Krijimi i Lëvizjes për Republikën Shqiptare në Jugosllavi (LRSHJ)
Pas demonstratave të vitit 1981, PKMLSHJ-ja vazhdoi përpjekjet për bashkimin e organizatave të ndryshme që vepronin për çështjen shqiptare në Jugosllavi. Më 17 shkurt 1982, përfaqësuesit e PKMLSHJ-së dhe Lëvizjes Nacionalçlirimtare të Kosovës dhe Viseve të tjera Shqiptare në Jugosllavi (LNÇKVSHJ) u takuan dhe vendosën të bashkohen në një organizatë të vetme, të quajtur «Lëvizja për Republikën Shqiptare në Jugosllavi» (LRSHJ). Më vonë, më 15 maj 1982, kësaj lëvizjeje iu bashkua edhe Organizata Marksiste-Leniniste e Kosovës (OMLK).
